Portreti i Artistit në Rini – Një vështrim i shkurtër

“Portreti i Artistit në Rini” u botua për herë të parë në seri tek “The Egoist” gjatë viteve 1914-1915. Duke dhënë kronikën e jetës së Stiven Dedalusit nga fëmijëria deri në moshën madhore, ndryshimet në jetën e tij si dhe vendimi për të lënë Irlandën, romani është thellësisht autobiografik. Joyce-i, ashtu si Stiveni, ka patur eksperiencat e hershme me prostituta gjatë adoleshencës si dhe ka luftuar me çështjen e besimit. Ashtu si Joyce-i, Stiveni, ishte bir i një mamaje besimtare dhe një babai të ngathët për të fituar pará. Ashtu si Joyce-i, Stiveni, ishte më i madhi i dhjetë fëmijëve dhe u edukua në një shkollë jezuite. Joyce-i, si Stiveni, u largua nga Irlanda për të bërë jetën e një poeti dhe shkrimtari. Joyce-i nisi punën me historitë e shkurtra që më pas krijuan romanin, në fillim të vitit 1903, deri pas vdekjes së nënës së tij. Botimet e para të “Portretit”, Joyce-i i boti nën pseudonimin "Stephen Dedalus."

“Portreti i Artistit në Rini” është një nga shembujt e hershëm në letërsinë angleze i romanit që ka në përdorim të gjerë përroin e ndërgjegjes. Përroi i ndërgjegjes, është një teknikë narrative, ku autori synon të paraqesë rrjedhshmërinë dhe shpërthimin e natyrshëm të mendimit njerëzor. Narrativa përqëndrohet në jetën e brendshme të personazhit sesa nën perspektivën e një narratori objektiv të vetës së tretë.

Ndërkohë që “Portreti” tregon ambicien dhe qëllimin e kryeveprës së mëvonshme të Joyce-it, “Uliksit”, në shumë mënyra ai mbetet një roman revolucionar. Hapja është e rrëfyer me anë të përroit të ndërgjegjes së djalit të vogël protagonist, romani karakterizohet nga një rrëfim i sofistikuar, i zërit të narratorit, cili sa vjen e rritet bashkë me të. Megjithëse shumë pjesë të romanit janë rrëfyer me me një stil relativisht të drejtpërdrejtë, Joyce-i ka shkruar pasazhe të gjata të cilat përmbajnë një gjuhë komplekse e të vështirë duke u orvatur t’i përngjajë mekanizmave të mendimit njerëzor. Madje edhe kur çështja rrëfehet në një mënyrë të drejtpërdrejtë, zëri rrëfimtar nuk humbet kurrë në jetën e brendshme të Stiven Dedalusit. Ne i shohim ngjarjet sikur ato filtrohen nëpërmjet Stivenit. Vepra na shpërfaq një mori stilesh narrative. Ka pjesë të ndërlikuara e me një stil të zbukuruar, pjesë të rrëfyera me një stil direkt, e të tjera me një eksperimentim të madh. Varietetet e stileve të përdorura tek “Portreti i Artistit në Rini” e bëjnë këtë roman të këndshëm për t’u lexuar. 

“Portreti i Artistit në Rini” zhvillohet në Irlandë në fillim shekullin e XX. I riu Stiven Dedalus vjen nga një familje katolike irlandeze. Kudo në roman, familja Dedalus pëson rënie të vazhdueshme duke bërë një sërë lëvizjesh nëpër banesa të ndryshme, teksa gjithçka kanë venitet. Nëna e Stivenit është një katolike e devotshme. Kur Stiveni është ende një fëmijë, sëbashku për motrat e vëllëzërit e tij kujdesej guvernantja Dante, një grua katolike fanatike. Xhaxhai i tyre Charles-i gjithashtu jetonte me familjen. Libri hapet me rrëfimin në stilin e përroit të ndërgjegjes, parë nga perspektiva e një fëmije; dhe fjalët janë të përaftërta me të folurën e një fëmije (babytalk). Ne kapërcejmë pas në kohë teksa shohim të voglin Stiven që braktis shkollën Clongowes. Ai është i vogël, shëndetlig, aspak sportiv dhe i ngathët për të zënë miqësi. Ai është një shenjestër e lehtë për talljet dhe një ditë e shtyjnë madje dhe në gropën e ujërave të zeza. Ai sëmuretn nga uji i pisët, por atij i kujtohet se çfarë i ka thënë babai (shën.përkth. Stivenin shpesh babai e këshillonte të mos i spiunonte shokët) dhe nuk tregon gjë për këtë rreng. Për Krishtlindje, ai ulet në tryezë me të rriturit për herë të parë. Befas një debat i ashpër nis mbi politikën mes John Casey-it dhe babait të Stivenit nga njëra anë dhe Dantes nga ana tjetër. Më vonë në atë vit, Stiveni është i detyruar të largohet nga kolegji Clongowes për shkak se familja nuk e përballonte dot më arsimin e tij aty. Familja transferohet në Blackrock, ku Stiveni bën shëtitje të gjata me xhaxha Charles-in dhe ndërmerr aventura imagjinare me djemtë e lagjes. Kur Stiveni rritet dhe ca, familja zhvendoset në Dublin, sërish për shkaqe financiare. Ai takohen me një vajzë të quajtur Emma Clere, e cila bëhet burim i adhurimit të tij deri në fund të veprës. Babai, me ca truke, arrin ta fus Stivenin sërish në një shkollë private. Ai do të shkojë në Belvedere College, një tjetër institucion të drejtuar nga jezuitët.

Në Belvedere, Stiveni shndërrohet në një lider ngurues por ka shumë sukses në aktrim dhe në shkrimin e eseve. Pavarsisht nga pozita e tij si drejtues, ai ndjehet shpesh i izoluar. Ai vazhdon të bëhet një djalosh i ndjeshëm dhe me shumë imagjinatë, aktron në shfaqjet e shkollës dhe fiton në konkurset e eseve. Ai gjithashtu fillon të fiksohet pas seksit; fantasia e tij rritet gjithnjë e më shumë e përflakur. Më në fund, një natë ai shkon me një prostitutë. Ajo qe eksperienca e tij e parë seksuale. 

Të shkonte me prostituta i kthehet në zakon. Më pas, Stiveni hyn në një periudhë të rrëfimit shpirtëror. Fillon ta konsiderojë sjelljen e tij mëkatare, por ndjehet çuditërisht indiferent përballë kësaj. Duket sikur ai nuk ndalet dot së shkuari me prostituta dhe duket se as nuk e do një gjë të tillë. Por gjatë tërheqjes së përvitshme shpirtërore në Belvedere, ai dëgjon tri predikime të zjarrta për torturat në Ferr. Stiveni tmerrohet dhe pendohet për sjelljen e mëparshme. Ai gati shndërrohet në besimtar fanatik.

Pas disa kohësh, kjo ndjenjë i kalon. Ai ndjehet i irrituar prej doktrinës Katolike. Kur rektori i sugjeron të bëhet prift, Stiveni kupton se ajo jetë nuk bën për të. Një ditë, teksa ecte në bregdet, ai sheh një vajzë të bukur. Bukuria e saj e goditi atë me forcën e një zbulimi shpirtëror, dhe s’kalon shumë ai ndjehet i turpëruar që po sodiste trupin e saj të mrekullueshëm. Ai dëshiron ta jetojë jetën plotësisht! 

Herën tjetër që na shfaqet Stiveni, ai është një student në universitet. Universiteti i ka ofruar Stivenit ide të reja: në veçanti, ai ka patur kohë të merret me veprat e Aquinas-it dhe mbi çështjen e së bukurës tek Aristoteli. Stiveni ka zhvilluar teorinë e tij mbi estetikën. Ai është shumë i dhënë pas së bukurës dhe artit. Edhe pse ka shumë miq, ai ndjehet i vetmuar. Ai ka nisur ta shohë Irlanën si kurth, dhe del në përfundimin se ai sa më parë duhet të largohet nga shtrëngimi i kombit, familjes dhe besimit. Ai s’mund veçse të ikë larg. Stiveni e imagjinon arratisjen e tij diçka paralele me fluturimin e Dedalusit, ai u arratis nga burgu me krahët e punuar nga gjenia e vet. Libri përfundon me Stivenin që largohet nga Irlanda për të bërë jetën e një shkrimtari.

Përktheu: Milli Bloom

Joyce dhe psikanaliza

Së pari, është e drejtë të theksojmë se Freud-i pati një ndikim të madh tek shkrimtarët dhe artistët në përgjithësi. Kjo ndodhi për shkak se Freud-i sugjeroi mënyra me të cilat psikanaliza mund të aplikohej, duke nisur që nga krijimet më të hershme të njerëzimit. Ai gjithashtu udhëzoi shkrimtarët dhe artistët në rrugët ku psikologjia mund të përdorej për të kuptuar më mirë njerëzit në skutat e tyre më të thella, dëshirat, motivimet si dhe shqetësimet e tyre. 

Ka mjaft shembuj sesi Freud-i, madje dhe Jung-u ndikuan me teoritë e tyre në krijimtarinë e artistëve, sidomos në letërsi, por një tjetër shembull me vlerë për ne është teoria e psikologut amerikan William James (1842-1910), i cili përdori i parë termin “përroi i ndërgjegjes” duke iu referuar ndërthurjes së një ideje më nuancat e shumë të tjerave. Kjo teknikë mjaf interesante u përdor më tej nga shumë autorë përfshirë këtu edhe James Joyce-in. Në romanet e tij, veçanërisht tek “Uliksi” dhe më pas “Zgjimi i Fineganëve”, u përdor kjo teknikë rrëfimi, e cila shpaloste rrjedhën e ideve, ndjesive dhe imazheve të cilat i jepeshin lexuesit duke i dhënë mundësi atij të njihte e të eksploronte mendjen e personazhit, një mënyrë kjo jo fort e largët nga metoda analizuese e psikologut me pacientin e tij. 

Në romanet e tij Joyce-i paraqet një seri të shpejtë të mendimeve, përshtypjeve, emocioneve dhe reminishencave të personazheve të tij shpesh duke mos marrë në konsideratë përvijimin logjik apo sintaksën. Kjo ka për qëllim paqsyrimin dhe kompleksitetin e nënvetëdijes së mendjes. Shkrimtarë të si Joyce-i, Franz Kafka, Thomas Mann, Henry Richardson, Albert Camus etj., po të analizohen me motivet frojdiane, ata i kanë përdorur ato për të eksploruar xhelozinë mes të dashuruarve, neurozat, marrëdhënien fëmijë-prind si dhe tëhujazimin e artstëve nga shoqëria. Ndikimi i Jung-ut është gjithashtu i konsiderueshëm. Për shembull, Herman Hesse teksa shkruante “Ujku i stepave” (1927), ishte i ndikuar nga konceptet e Jung-ut, veçanërisht për konceptin e “të huajit”. Vetë Jung-u thelloi kërkimet e tij duke lexuar “Uliksin” e Joyce-it, për të cilin shkroi edhe një ese të gjatë. Në një letër drejtuar Joyce-it, lidhur me “Uliksin”, Jung-u i komenton vetë autorit “turravrapi i 40 faqet e fundit, pa asnjë shenjë pikësimi, kallëzojnë një të vërtetë të madhe psikologjike'.(1) Kjo tregon se romani i Joyce-it i ishte dukur intrigues për të mos thënë enigmatik.

Është e qartë se të dy bashkë, Freud-i dhe Jung-u, ishin të interesuar për letërsinë sepse synonin të zbulonin elementët të botës së brendshme. Në një plan të parë, në thelb të botës së brendshme qëndron një ndjenjë e vetëdijshme dhe rrjedhja e së vetëdijshmes është e kufizuar nga dimensioned e kohës, hapësirës dhe gjendjes emocionale. Në eksperiencat tona të ndryshme lidhur me botën që na rrethon, vetëdija jonë është e lidhur me dhe lëviz, nga një imazh në tjetrin. Në thelb, 'përroi i ndërgjegjes' i përdorur nga shkrimtarët, veçanërisht nga Joyce-i, e ka origjinën nga këto veçori të botës së brendshme. Tek “Uliksi” dhe tek “Zgjimi i Fineganëve” Joyce-i, eksploron me detaje të çdo minute botën e brendshme të personazheve të tij dhe çështjet madhore të jetës si: ekzistenca, jeta, vdekja, atësia, tradhëtia, mes shumë të tjerave, janë rikrijuar me mjeshtëri dhe saktësi të madhe. Mund të themi se në veprat e tij, Joyce-i, nënvizon asosacionet e ndërlikuara mes nënvetëdijes dhe lidhjes, ende komplekse mes realitetit. “Uliksi” është vërtetë një vepër epike me një gamë të gjerë temash, e cila karakterizohet nga nje shkathtësi e rrallë e mendjes. Personazhet kryesorë, Stephen Daedalus, Leopold Bloom dhe bashkëshortja e tij Molly, janë të gjithë objekte të ndërprerjeve, ndrydhjeve dhe kontradiktave të mendimeve të pavetëdijshme.(2) 

“Përroi i ndërgjegjes”, të cilit i referohen edhe si monolog i brendshëm, ndihmon duke i dhënë personazheve individualitet si dhe na tregon se si e pavetëdijshmja “punon” në mendjen e tyre duke na rrëfyer sesi në të ndryshon reagimi ndaj tingujve, aromërave, pamjeve dhe ndërveprimet me vendet. Në këtë kuptim, procesi i të menduarit dhe asosacionet e mendimit të paraqitura nga Joyce-i pasqyrojnë në një shkallë të caktuar teknikën e propozuar dhe përpunuar nga psikanaliza e Freud-it e më pas e modifikuar nga Jung-u.

Më 1900, Freud-i botoi “Interpretimin e ëndrrave”, e cila eksploronte dhe nënvizonte natyrën e ëndrrave dhe ku del në pah teoria e tij mbi të pavetëdijshmen dhe ndrydhjen.Ai rrok të sqarojë se si një fenomen mendor si ëndrrat dhe neurozat janë rezultat i konfliktit mes proceseve të ndryshme mendore. Më 1939, Joyce-i boton “Zgjimi i Fineganëve”, një roman eksperimental, me një formë të veçantë e të mirë studiuar në formën e ëndrrës. Në të vërtetë, aty eksplorohen ëndrrat dhe makthet e H. C. Earwicker, personazhit kryesor, duke paraqitur një kaleidoskop të ngadalësuar të lidhjeve dhe asosacioneve me ekzistencën e tij amorfe në dukje. Romani përfshin lojë fjalësh, si dhe lapsuse frojdjane në disa gjuhë, të reja e të vjetra. Këtu ka pak vend për dyshim, në këto vepra përfshijnë a jo një njohje dhe përfshirje të thellë e bashkëkohore të kuptimit të psikologjisë së ëndrrave dhe lidhjes së tyre me mitet.

Megjithëse Joyce-i furishëm mohonte ndikimin nga idetë e Freud-it dhe Jung-ut, shkrimet e tij na rrëfejnë se ai jo vetëm që i njihte idetë dhe teoritë e tyre por edhe se ai mund t’i aplikonte ato në mendjet e personazheve të tij. Më 1951, Lionel Trilling, shkruante se: 'James Joyce me interesimin e tij mbi gjendjet e shumta të ndërgjegjes, me përdorimin e tij të fjalëve duke përcaktuar më shumë se një të shenjuar, me ndjenjën e tij pushtuese për t’u futur në brendësi të të gjitha dukurive, dhe, së fundmi por jo më pak e rëndësishmja, trajtimi i tij i temave familjare, janë përdorimi më i plotë dhe i vetëdijshëm i ideve të Freud-it.(3)

Joyce-i, nëpërmjet eksplorimit të ëndrrave dhe nënvetëdijes tregon ndikime të Freud-it dhe Jung-ut. Në të vërtetë, të gjithë ne kemi kureshtje të kuptojmë se si mendjet tona reagojnë dhe çkodojnë botën komplekse reale me të cilën përballemi çdo ditë. Këto ishin gjithashtu shqetësimet e Freud-it dhe Jung-ut. 

Është e qartë se idetë dhe konceptet psikologjike, veçanërisht ato lidhur me psikanalizën, botët personale dhe “puna” e vetëdijes së brendshme, janë përdorur prej shkrimtarëve për të zhvilluar rrëfimet e tyre dhe për të nënvijëzuar personazhet brenda këtyre rrëfimeve. Joyce-i i detyrohet punës së Freud-it dhe Jung-ut, ai dhe shkrimet e tij e tregojnë se postulatet e këtyre psikologëve gjetën vend të konsiderueshëm në shkrimet e tij. Vetë Jung-u, pasi lexoi “Uliksin”, iu referua Joyce-it si një profet dhe tha: “Si çdo profet i vërtetë, artisti është një transportues i pavullnetshëm i sekreteve të kohës së ti dhe është shpesh i pavetëdijshëm si dikush që ecën në gjumë. Ai supozon se është ai që po flet, por shpirti i epokës së tij është sufleri dhe gjithçka që ai shpirt do të thotë është i vërtetë me të gjitha efektet.”

Në përfundim, mund të sugjerojmë se shkrimtari si vëzhgues, përballet me realitetin e eksperiencave dhe të farkëtojë në kudhrën e shpirtit të tij vetëdijen e pakrijuar të llojittë tij.(4) Këtë kishte dhe Joyce-i qëllim të bënte. Psikanalisti, i cili si vëzhgues, analist dhe shkencëtar, gjithashtu kërkon të rrisë dijen tonë përballë botës si dhe përgjigjet tona ndaj saj. Përzierja e mendimit shkencor me atë letrar, i arritur me apo pa vetëdije, është një proces dinamik, i pasur dhe i domosdoshëm, nëse të kuptuarit tonë të mendjes dhe të asosacioneve e lidhjeve të saj me realitetin do të realizohen.

Përktheu: Milli Bloom

Simbolizmi arketipal tek tregimi “Argjili”

Në këtë tregim, Joyce-i përshkruan nëpërmjet dilemave të Marias, evoluimin e festimeve të Krishtera prej rrënjëve të tyre pagane. Personazhi kryesor, Maria, mund të lidhet si me figurën e Virgjëreshës Mari ashtu edhe me figurën arketip të shtrigës. Marrëdhënia e saj më Virgjëreshën Mari e lidh atë më Kishën Katolike të Dublinit modern. Ndërsa në anën tjetër, asocimi i saj me arketipin e shtrigës e lidh atë me besimet e lashta Kelte të Irlandës. Për shkak se ngjarjet e tregimit ndodhin në prag të festës së Gjithë Shenjtorëve, tek Maria mishërohen të dyja, si karakteristikat pagane edhe ato kristiane; ajo përfaqëson ndikimet e dyfishta të Krishtërimit dhe paganizmit në festimet fetare të Irlandës moderne. 

Shumë nga karakteristikat e saj e lidhin me atë me Virgjëreshën Mari. Së pari, emri Maria është një trajtë e emrit Mari. Së dyti, Maria nuk u besonte protestantëve: "Dikur ushqente mendim të keq për protestantët, por tashmë thoshte se ishin njerëz të mirë, ca të qetë e seriozë, por prapë njerëz me të cilët ia vlente të jetoje."(fq.144). Në Irlandë, beteja mes Protestantëve dhe Katolikëve është një pjesë e rëndësishme e historisë së vendit. Teksa na rrëfehet se Maria nuk përzihet dhe nuk u beson Protestantëve, merret me mend se ajo është Katolike. Së treti, statusi i saj si e pamartuar dhe supozimi për virgjërinë e saj e lidhin me Virgjëreshën. Është qartësisht e dukshme që Maria nuk ka patur më parë të bëjë me meshkuj, në fakt, kur një zotëri në tramvaj tregohet i sjellshëm me të, ajo shqetësohet aq shumë saqë harron kekun që sapo kishte blerë për Xhoin dhe gruan e tij, meqë do t’i bënte vizitë për festën. Ajo turpërohet kur e kupton çka bërë: "Ndërkaq, teksa sillte ndërmen hutimin para atij zotnisë me mustaqe bojëhiri, Marian, e kaploi turpi, një lloj inati e zhgënjimi" (fq.146). Virgjëria e saj sugjerohet nëpërmjet reagimit të saj nervoz ndaj kujdesit të zotërisë. Njëkohësisht, statusi i saj prej nëne të virgjër për Xhoin bën një tjetër lidhje me Virgjëreshën. Që Maria është përgjegjëse për rritjen e Xhoit dhe vëllait të tij Alfi, qartësohet kur Xhoi thotë: "Nëna është nëna, por Maria është saktë nëna për mua" (fq.144). 

Së fundmi, aftësia e Marias si paqeruajtëse e lidh atë edhe më shumë me Marinë dhe Krishtërimin. Duke u nisur nga ky pohim: në Krishtërim, Maria shihet si ndërmjetëse mes Zotit dhe njerëzimit. Të Krishterët i luten Zotit nëpërmjet Marisë, në mënyrë që ajo të ndërmjetësojë tek Ai për ata, duke patur statusin e rëndësishëm si nëna e Krishtit. Me fjalë të tjera, ata besojnë se një lutje e Marisë do të ketë më shumë rëndësi tek Zoti. Me tej, Krishti quhet edhe Princi i Paqes, sepse nëpërmjet tij paqja u vendos mes Zotit dhe njerëzimit. Në të njëjtën mënyrë, Maria vepron si ndërmjetësuese paqeje mes grave me të cilat ajo shërbente: "Gjithmonë e dërgonin të paqtonte gjakrat kur gratë ziheshin për govatat, dhe ia dilte vërtet" (fq.143). Qartësisht Marian e duan të gjitha gratë. Rrëfyesi na rrëfen: "Të gjithë e donin Marian" (fq.143). Si rrjedhojë mendimi i saj vlerësohet nga të gjithë.

Megjithëse Maria lidhet me Marinë dhe Krishtërimin, ajo ka karakteristika kontradiktore të cilat e lidhin me arketipin e shtrigës dhe paganizmin. Për shembull, karakteristikat fizike të Marias janë ato të një shtrige. Siç thotë dhe rrëfyesi: "Maria ishte grua shtatvogël, por me një hundë të zgjatur dhe kockën e mjekrës të dalë" (fq.143). Vogëlsia e shtatit të saj dhe karakteristikat e ekzagjeruara qartësisht e lidhin atë me arketipin e vjetër të shtrigës. Po kështu dhe e qeshura e saj të sjell ndër mend stereotipin e shtrigës së Halloween-it: "Dhe prapë Maria qeshte aq sa maja e hundës për pak sa s’i prekte mjekrën, po sakaq shtati iu drodh [...]" (fq.144). Asocimet e çuditshme imagjinare të shtatit të saj e lidhin me arketipin e shtrigës. 

Më tej, Maria lidhet me arketipin e shtrigës edhe për shkak të pasionit të saj për të rritur lule. Maria kujdesej për lulet dhe kishte zakon t’i jepte nga një vizitorëve të saj: "Pastaj mbante dhe lulet, i ruante dhe i pëlqente të kujdesej për to. Rriste fiere të mrekullueshëm e bimë të mëdha dhe kujtdo që i vinte për vizitë, i falte nja dy degëza nga serra e saj" (fq.144). Bimët dhe barërat janë substanca të rëndësishme të përdorura dhe të shqiptuara në formulat magjike; kështu që, serra e saj e lidh me herbaristikën pagane dhe shtrigat. Fakti që Maria mishëron si Marinë dhe arketipin e shtrigës, rrëfen fytyrën e ndryshimeve të festimeve fetare në Irlandë. Për më tepër, fakti që vetë Maria është e lëkundur (për shembull, ajo ndryshon mendim për protestantët) e përforcon këtë interpretim.

Titulli i tregimit, "argjili," përforcon lidhjen e Marias me ndryshimin. Ashtu si Maria dhe festimet featre, argjili është i ndryshueshën dhe përpunueshëm. Për shembull, dikush mund të punojë mbi një copë argjili duke i dhënë formën që dëshiron; e megjithatë, pasi të ketë mbaruar, puna mund t’i duket e pakënaqshme dhe e riformëson argjilin në një formë të re dhe të ndryshme. Duke u nisur nga vetitë e argjilit, cilido mund të kuptojë pse tituli i tregimit të Joyce-it lidhet me historinë e festimeve fetare në Irlandë, veçanërisht, sesi festimet e Krishtera kanë evoluar apo kanë pësuar modifikime nga rrënjët e tyre pagane. Ashtu si Krishtërimi u përhap në botën e Keltëve, ashtu edhe Kisha rizgjoi ritualet pagane, festimet dhe doktrinën duke i përshtatur për nevojat e saj. Për shembull, Samhain (festivali antik i Keltëve kushtuar të vdekurve) evoluoi në festimin e krishterë të të Gjithë Shenjtorëve apo siç njihet ndryshe Halloween-i. Veç kësaj, rëndësia e Virgjëreshës Mari në Kishën Katolike është një tjetër dëshmi sesi rrënjët pagane kanë evoluar në doktrinën e krishterë. Duke ditur se shumë besime pagane i japin rëndësi dyzimit (adhurimit të Zotit dhe Perëndive); si rrjedhim, dyzimi mes aspektit femëror dhe atij mashkullor është pasqyruar në Kishën Katolike nëpërmjet rëndësisë së Krishtit (mashkullor) dhe Marisë (femërore) si elemente të doktrinës kishtare. Tek "Argjili", James Joyce sheh dhe vë në kontrast Krishtërimin dhe Paganizmin duke u përpjekur të nxjerrë në pah sesi festimet pagane të Irlandës u modifikuan nga Kisha Katolike dhe e bëri me kast këtë gjë për t’ua vënë para syve bashkëkohësve të tij.

Përktheu: Milli Bloom

Kronologjia e James Joyce-it

1902- 1903: (mosha 20-21)
Shkon të studiojë për mjekësi në Paris. 

1903: (mosha 21)
Prill: Kthehet në Irlandë për shkak të nënës së sëmurë. 
Gusht: E ëma i vdes nga kanceri.

1904: (mosha 22)
Mars - Qeshor: jep mësim në shkollën “Clifton” në Dalkei.
Qeshor: takon Nora Barnacle.
9-15 Shtator: jeton me Gogarty-n and Trench-in në Kullën Martello.
Tetor: Niset nga Dublini për të jetuar në kontinent. 
Jep anglisht në Berlitz School në Pola (atëherë Itali, sot Jugosllavi). 

1905: (mosha 23)
Mars: transferohet në Berlitz School në Trieste.
27 Korrik: lind Giorgio, i biri.
Tetor: Stanislaus Joyce shkon të jetojë në Trieste.
Nëntor: I dorëzon dorëshkrimin Dublinasit, Grant Richards-it. 

1906: (mosha 24)
Korrik: transferohet në Romë ku kryen detyrën si korrespondent banke.
Rikthehet në Trieste rreth fundit të vitit. 
1907: (mosha 25)

Punon dhe një herë pranë Berlitz School, por mësimet private janë më frytdhënëse
Maj: botohet “Chamber Music” (“Muzikë Dhome”). 
Korrik-Gusht: Joyce-i sëmuret dhe shtrohet në spital. 
26 Korrik: lind e bija, Lucia Anna. 

1907-1908: (mosha 25-26)
Shkruan artikuj për revista, gazeta, mban leksione, jep mësim, ndjek si tutor nxënës dhe merr borxhe (veçanërisht nga Stanislaus-i), Joyce-i përpiqet të mbajë familjen dhe gjithashtu, shkruan.
Nis dialogjet e “Heroi Stiven” më pas “Portreti i Artistit në Rini”; "e përpunonon dhe e përmbledh punën në 5 kapituj, 253 faqe, të cilat dalin periodikisht 1914-1915 për t’u botuar më pas më 1916". 

1908 (mosha e Joyce-it 26)
Gusht: Nora aborton. 

1909: (mosha 27)
1Gusht: Joyce-i kthehet në Irlandë me Giorgio-n.
Shtator: Nënshkruan një kontratë për botimin e “Dublinasit” me Maunsel & Co. në Dublin.
9 Shtator: Rikthehet në Trieste me Giorgio-n dhe motrën e tij të vogël Evën.
21 Tetor: rikthehet në Dublin me mbështetjen e disa biznesmenëve triestinë për të hapur teatro në Irlandë.
20 Dhjetor: hapet kinemaja “Volta” në Dublin, me ndihmën e joyce-it.

1910: (mosha 28)
Janar: Rikthehet në Trieste dhe “Volta” shitet.
Korrik: Maunsel & Co. shtyn publikimin e “Dublinasit” për shkak të “sinqeritetit” të tij.

1911: (mosha 29) 
Eva Joyce-i rikthehet në Dublin.

1912: (mosha 30)
Korrik-Shtator: bën udhëtimin e fundit në Irlandë, viziton Galway-n po ashtu edhe Dublinin.
Nuk bind dot botuesin Maunsel & Co.për të botuar “Dublinasit” dhe botuesi gris dorëshkrimin.

1913: (mosha 31)
Joyce-i fillon punën për të vetmen pjesë teatrale që na ka mbetur prej tij: “Exiles”(“ Të mërguarit”) të cilën e përfundoi më 1915 dhe u botua më 1918. 

1914: (mosha 32) 
Janar: Grant Richards-i bie dakord të botojë “Dublinasit”.
2 Shkurt, 1914 deri më 1 Shtator, 1915 “Portreti i Artistit në Rini” botohet periodikisht tek “The Egoist”. 
Mars: fillon punën me “Uliksin”.
15 Qeshor: botohet “Dublinasit”. 

1915: (mosha 33) 
Qeshor: transferohet në Zyrih. 
Gusht: I jepet një çmim (financiar) nga Fondi Letrar Mbretëror.

1916: (mosha 34) 
Shtator: i jepet një grant nga Fondi i Thesarit Britanik.
29 Dhjetor: “Portreti i Artistit në Rini” botohet në New York nga B. W. Huebsch.

1917: (mosha 35)
“Portreti i Artistit” botohet më 12 Shkurt.
Joyce-i shkruan tri kapitujt e parë të “Uliksit”.
Joyce-i merr dhurimin e parë nga znjsh.Harriet Weaver, anonimisht.
Problemet me sytë përkeqësohen, duke e detyruar të bëjë operacionin e tij të parë.
Joyce-i me këshillë të mjekut shkon në Lusernë për shkak të klimës së lagësht.

1918 (mosha 36)
Joyce-i kthehet në Zyrih.
Tri kapitujt e parë të “Uliksit” botohen periodikisht tek “Little Review” (New York).
Joyce-it i jepet një rrogë mujore në mënyrë që të vazhdojë të shkruajë nga zonja e Harold McCormick.
Sëbashku me Claud W. Sykes-in, Joyce-i mbështet trupën “Interpretuesit Anglezë”.
“Interpretuesit Anglezë” shfaqin prodhimin e tyre të parë, “Rëndësia e të qenit i ndershëm” të O.Wilde-it, më 29 Prill.
Një zënkë mbi rrogën e aktorit kryesor i çon në gjyq.
Botohet “Të Mërguarit” (Exiles) në Londër më 25 Maj.
Joyce-i njihet më Frank Budgen.

1919 (mosha 37)
Joyce-i me familjen kthehet në Trieste, ku jep mësime anglishteje në një shkollë Tregtare.
Joyce-i refuzon të vëzhgohet nga psikanalisti Carl Jung, gjë që shkakton ndërprerjen e mbështetjes nga znj.McCormick.
Joyce-i vazhdon punën me “Uliksin”, i cili botohet periodikisht nga Janari në Dhjetor tek revista “The Egoist”. “Little Review” vazhdon botimin periodik të romanit.
Znjsh.Weaver e vazhdon mbështetjen e saj për Joyce-in.

1920 (mosha 38)
Joyce-i takohet në Itali me Ezra Pound-in.
Në Korrik Joyce-i me familjen transferohet për të jetuar në Paris, me sugjerimin e Ezra Pound-it.
Joyce-i njihet me Sylvia Beach, pronare e librarisë Shakespeare & Co. Ajo bie dakord të ndërmarrë botimin e “Uliksit”. 

1921 (mosha 39) 
Joyce-i përfundon “Uliksin”.
Joyce-i bie dakord që Beach ta botojë në Prill në Paris.
Joyce-i njihet me Arthur Power dhe Stuart Gilbert. 

1922 (mosha 40) 
Më 2 Shkurt, “Uliksi” botohet nga “Shakespeare & Co” e Beach-it dhe Joyce-it i jepet një kopje advancë në ditëlindjen e tij të 40-të.
Kundër dëshirës së Joyce-it, Nora merr fëmijët dhe shkon për të vizituar Galway-n gjatë Luftës Civile Irlandeze dhe treni me të cilin ata udhëtonin merr papritmas flakë. 
Joyce-i planifikon në Maj një udhëtim për në Londër por e anullon për shkak të irritimit të vazhdueshëm të syve. 
Joyce-i udhëton në Gusht për në Londër dhe qëndron në Hotelin Huston, ku dikur kishte qëndruar edhe Parnell-i, gjithashtu aty takon znjsh.Weaver. 
Joyce-i kthehet në Paris në fund të Shtatorit. 
Joyce-i udhëton drejt Nicës me qëllimin për ta kaluar aty dimrin por është i detyruar të kthehet në Paris. 
Në Nëntor Joyce-i i trajton sytë e tij me shushunja. 

1923 (mosha 41) 
Joyce-i nis të shkruajë “Zgjimi i Fineganëve” (Finnegans Wake), të cilit nuk i jep një titull por e quan “Work in Progress”.
Joyce-i me familjen e viziton Londrën dy herë. 
Joyce-i heq në Prill të gjithë dhëmbët. 
Joyce-i merr më shumë para nga znjsh. Weaver. 

1924 (mosha 42)
Botohet në New York “James Joyce: His First Forty Years” Herbert e Gorman-it. Fragmenti i parë i “Work in Progress” botohet tek “The Transatlantic Review”.
Joyce-i indinjohet për shitjen e dorëshkrimit të “Uliksit” W.B.Rosenbach-ut.
Një pjesë e “Ulliksit” botohet në frengjisht tek “Commerce” gjatë verës.
Joyce-i kryen të tjera operacione për sytë.
Joyce-i paguan Patrick Tuohy-n për t’i bërë një portret.
Joyce-i me familjen qëndrojnë në Britani prej Korrikut deri në mes të Gushtit.
Joyce-i me familjen shkojnë në Londër për tri javë në Shtator.

1925 (age 43) 
Pjesë të “Work in Progress” botohen tek “Criterion” në Korrik dhe tek “Navire d’Argent” në Tetor.
Në fund të Korrikut Joyce-i shkon në Fikamp.
Në Gusht Joyce-i shkon në Arkaçon.
Kthehet në Paris në Shtator.
Joyce-i udhëton për në Normandi.
Giorgio, i biri, nis një marrëdhënie me Helen Kastor Fleischmann-in, një amerikane njëzet vjet më e madhe se ai.

1926 (mosha 44)
Stanislaus-i viziton Parisin dhe nuk i lë shumë mbresa “Work in Progress”.
Joyce-i udhëton drejt Antuerpit, Brukselit dhe Vaterlosë.
Joyce-i organizon një fushatë kundër Samuel Roth-it, i cili botoi në mënyrë pirate “Uliksin” në Amerikë.

1927 (mosha 45)
Më 5 Korrik botohet nga Shakespeare & Co libri i dytë me poezi, “Pomes Penyeach”. 
Joyce-i, i mërzitur dhe i depresuar nga komentet e miqve për “Work in Progress”, konsideron idenë që ta braktisë këtë projekt.
Më 2 Shkurt, bën bujë ndërkombëtare protesta kundër botimit pirat të “Uliksit” në Shtetet e Bashkuara.
Në Prill, Eugene Jolas nis botimin e “Work in Progress”.
Gjithashtu në Prill, Joyce-i shkon në Londër ku është i ftuar nderi në darkën e Klubit të Shkrimtarëve.
Joyce-i kalon Majin dhe Qeshorin në Hagë dhe Amsterdam.

1928 (mosha 46)
Në Mars Joyce-i shkon në Ruen.
Në Prill shkon në Tulon dhe kthehet në shtëpi në Maj.
Joyce-i është në Salzburg nga Korriku deri në mes të Shtatorit.
“Anna Livia Plurabelle” botohet më vete në 20 Tetor në New York.
Joyce-i boton pjesë të “Work in Progress” në New York, në mënyrë që të mbrojë të drejtat e tij si autor.
Nora kryen një operacion të vështirë por të suksesshëm në Nëntor, pasi familja kthehet në Paris.
Joyce-i vuan nga inflamacioni i stomakut gjithashtu mjekohet me injeksione arseniku dhe fosfori në sy.
Joyce-i shpreh dëshirën që ta përfundojë James Stephens “Work in Progress” nëse ai do të verbohej.

1929 (mosha 47)
Nora pëson një histerektomi.
Në Shkurt botohet përkthimi i “Uliksit” në frengjisht, të cilin Joyce-i e ndoqi personalisht.
Joyce-i kryen operacione të shumta tek sytë.
“Tales Told of Shem and Shaun” (“Rrëfenja për Shemin dhe Shaunin”) botohet në Gusht.
Joyce-i kalon disa ditë në Londër gjatë Korrikut dhe Gushtit, një muaj në Torkuej, dhe disa të tjera në Bristol.
Në Londër Joyce-i regjistron në gramafon “Anna Livia Plurabelle”.

1930 (mosha 48)
Stuart Gilbert boton analizën e parë mbi “Uliksin”, i titulluar “Uliksi i Xhejms Xhojsit” (“James Joyce's Ulysses”).
Në Janar Joyce-i nis një fushatë për të mbështetur tenorin francezo-irlandez John Sullivan-in.
Joyce-i refuzon parathënien e shkruar nga Carl Jung-u në përkthimin gjerman të “Uliksit”.
Në Maj dhe Qeshor, Dr. Alfred Vogt nis operacionet në sytë e Joyce-it në Zyrih.
Në Korrik dhe Gusht Joyce-i kalon kohë në Londër, Oksford dhe Llandudno (Uells).
Në Shtator, Joyce-i aksidentohet nga një motor në Etretat.
Më 10 Dhjetor, i biri, Giorgio, martohet me amerikanen Helen Kastor Fleischmann.
Joyce-i miqësohet me Paul Leon-in.
Herbert Gorman-i nis të shkruajë një biografi mbi jetën e Joyce-it.
Me urdhër të Joyce-it, Beach i jep të gjitha të drejtat mbi “Uliksin”.

1931 (mosha 49)
Joyce-i kalon disa ditë Prilli në Vesbaden.
Në fund të Prillit Joyce-i me familjen e lënë apartamentin e tyre në Paris për t’u vendosur në një rezidencë në Londër në Maj.
Joyce-i dhe Nora martohen zyrtarisht në Londër në mënyrë që Giorgio dhe Lucia të mund të trashëgojnë të pasurinë tyre.
Në Shtator familja sërish largohet nga Londra për të shkuar në Paris ku do të kalonin dimrin.
Lucia, vajza e Joyce-it, shfaq shenja të sëmurjes mendore.
Më 29 Dhjetor, në moshën 82-vjeçare, babai i Joyce-it, John Stanislaus Joyce, vdes në Dublin.

1932 (mosha 50)
Më 15 Shkurt, lind nipi i tij, Stephen James Joyce, nga djali Giorgio dhe gruaja e tij Helen.
Lucia fejohet me Alex Ponisovsky-n por në Mars e kap një krizë mendore dhe diagnostikohet si “hebefrenike”.
Joyce-i i blen së bijës një peliçe si terapi për sëmundjen e saj.
Joyce-i and Nora planifikojnë për të shkuar në Prill në Londër por protestat e dhunshme të Lucia-s bëjnë që të anullojnë udhëtimin.
Joyce-ët kalojnë Korrikun deri në Shtator në Zyrih.
Gjatë kësaj periudhe, Joyce-i dhe Nora shkojnë për të vizituar Lucia-n në Feldkirsh, Austri. Ajo po qëndronte tek znj.Eugene Jolas.
Në mes të Shtatorit ato udhëtojnë për në Nisë dhe Lucia i shoqëron.
Paul Leon-i bëhet sekretari i Joyce-it.
Joyce-i shkruan “Ecce Puer,” me të ciliën feston dhe ditëlindjen e të atit dhe i bën homazh atij.
Në Tetor, Joyce-i refuzon ftesën e Yeats-it për t’iu bashkuar Akademisë Irlandezë të Letrave.

1933 (mosha 51)
Në Maj kthehen në Zyrih.
Syrit të djathtë të Joyce-it i përcaktohet diagnoza si “i kalcifikuar dhe me retinë të atrofizuar”.
Në Korrik, Lucia vizitohet nga një psikiatër i Spitali Mendor i Zyrihut dhe shtrohet në një shtëpi rehabilitimi.
Joyce-i dhe Nora kalojnë verën në Evian për të qënë më pranë Lucia-s.
Më 6 Dhjetor, Max L. Ernst sfidon dekretin amerikan për “Uliksin” i cili akuzohej si pornografik, gjykatësi John M. Woolsey nxjerr një tjetër dekret duke deklaruar se ai nuk është pornografik dhe duke i dhënë kështu mundësinë romanit të botohej edhe në Amerikë.

1934 (mosha 52)
Në Shkurt, “Uliksi” botohet në New York. 33.000 kopje shiten në dy muaj.
Në Mars, Joyce-i bën një udhëtim me miq në Grënoblë, Zyrih dhe Monte Karlo.
Në Prill, Joyce-i shkon në Zyrih për t’u konsultuar me Dr.Vogt-in.
Giorgio dhe familja e tij shkojnë në Shtetet e Bashkuara në Maj, në mënyrë që ai të vazhdojë karrierën si këngëtar. Ata do të qëndrojnë deri në Nëntor të 1935-ës.
Lucia sulmon fizikisht të ëmën dhe rikthehet në qendrën e rehabilitimit, ku i vë flakën dhomës. Ajo dërgohet në spital dhe më pas në një tjetër qendër rehabilitimi të drejtuar nga Carl Jung-u.
Në fund të Gushtit, Joyce-i shkon në një qendër Spa në Belgjikë.
Në Shtator ai udhëton për në Zyrih dhe Gjenevë, do të qëndronte në Zyrih deri në fund të vitit për t’i qëndruar pranë Lucia-s.
“Uliksi” botohet ne New York nga Random House.
Botohet “James Joyce and the Making of Ulysses” i Frank Budgen-it.

1935 (mosha 53)
Joyce-i kthehet në Paris nga Zyrihu rreth fundit të Janarit.
Në Shkurt Lucia-n e dërgon në Londër.
Lucia qëndron nga Marsi deri në Korrik në Irlandë duke u përkeqësuar shumë mendërisht. Më pas ajo dërgohet në Paris tek Maria Jolas. Ajo kalon Gushtin deri në Dhjetor nën kujdesin e znjsh.Weaver. Spitali e konsideron si të rrezikshme dhe ajo dërgohet në një manastir ku do të qëndrojë deri në fund të jetës.
Në Shtator Joyce-i kalon disa ditë në Fontainebleau.

1936 (mosha 54)
Në Dhjetor botohet në New York “Collected Poems” (“Poezi të zgjedhura”).
Në Korrik, tek “Chaucer ABC” botohet një korrespondencë e plotë mes tij dhe Lucia-s si mënyrë për ta mbështetur Joyce-in dhe për ta bërë atë (Lucia-n) të ndjehej mirë.
Joyce-ët e kalojnë Gushtin dhe Shtatorin në Danimarkë, gjithashtu vizitojnë Kalvadosin, Kopenhagenin, Bonin dhe Zyrihun.
John Lane boton “Uliksin” në Londër.
Stanislaus-i dëbohet zyrtarisht nga Trieste.
Stanislaus-i dhe Joyce-i takohen në Zyrih.

1937 (mosha 55)
Joyce-i punon për përkthimin në italisht të “Anna Livia Plurabelle” me Nino Frank.
Joyce-ët kalojnë Gushtin në Zyrih dhe Shtatorin në Dipe.
Punon mbi fragmentin e fundit të “Work in Progress” duke u titulluar përfundimisht “Finnegans Wake” (“Zgjimi i Fineganëve”).
Në Korrik Joyce-i ftohet për një darkë nga Klubi i Shkrimtarëve për të mbajtur një fjalim mbi të drejtat e autorit.
Joyce-i i bën vizita të përjavshme Lucia-s.

1938 (mosha 56)
Joyce-i përfundon “Finnegans Wake”, por me shumë vështirësi për shkak të shikimit të tij. Do të botohet në New York dhe Londër.
Joyce-i merr masa për të evakuuar Lucia-n në rast se niste lufta.
Helena, gruaja e Giorgio-s, pëson një dobësim nervor, duke paralajmëruar fundin e martesës së tyre.
Joyce-ët Gushtin dhe Shatorin në Zyrih dhe Luzanë.

1939 (mosha 57)
Më 4 Maj, “Finnegans Wake” botohet. Një kopje në advancë i jepet Joyce-it në përvjetorin e 57-të.
Joyce shkon për të vendosur kurorë në funeralin e Yeats-it.
Joyce-i kalon Korrikun në Etretat.
Në Gusht, Joyce-ët shkojnë në Bernë.
Në Shtator, ndërkohë që Joyce-i ishte në Zyrih duke kuruar sytë, shpallet lufta. 
Joyce-ët shkojnë të kalojnë Krishtlindjet në St. Gerand-le-Puy pranë Vishisë, aty ku qëndronte Lucia.

1940 (mosha 58)
Një version i përpunuar i “James Joyce” i Herbert Gorman-it botohet në New York.
Francaebie nën pushtimit nazist në Maj. 
Më 14 Dhjetor, pas bisedimeve të shumta e të gjata për të siguruar një leje për të hyrë në Zvicër, Joyce-ët kthehen në Zyrih. Po rata s’mundën dot të nxirrnin të njëjtën leje për Lucia-n.

1941 (mosha 59)
Më 10 Janar, Joyce-i pëson dhimbje të shumta në abdominale, për të cilat dërgohet në spital. Aty zbulohet se ka një ulcer të përparuar dhe operohet më 12 Janar. Para se të binte në koma ai kërkon gruan dhe djalin. Ai ndërron jetë në 2:15 pasdreke më 13 Janar, ai varroset në varrezën Fluntern në Zyrih, pa ritet e fundit kishtare.

1951
Nora vdes dhe varroset veçmas, në varrezën Fluntern.

1966
Trupat e Norës dhe Joyce-it rivarrosen sëbashku.

Përktheu: Milli Bloom