"Dublinasit" e James Joyce-it

Si sot, më 1904 doli nga botimi “Dublinasit”, një ngjarje së cilës iu deshën “nëntë vite jetë”. " Tri vite më pas Joyce-i ende shfrynte nga inati për “zënkat, udhëtimet me tren dhe shpenzimet postare”, korrespondencën me "shtatë kërkues klientësh, njëqind e njëzet gazeta dhe me disa shkrimtarë," refuzimin nga dyzetë botues, si dhe poshtërimin e dy prej tyre të cilët e pranuan librin: "Dorëshkrimi i botimit të parë e të dështuar në Anlgi u shkatërrua plotësisht (1906). Botimi i dytë (Dublin, 1910) u dogj i gjithë në prezencë të tij."

Këto ishin telashet e ngjashme që Joyce-i do të kishte me “Portretin e Artistit në Rini” dhe një ende më të madh se kaq me “Uliksin”, por ai ishte një autor i ri i cili dëshironte të ishte i pari që “prezantonte Dublinin me botën” dhe t’i jepte irlandezëve “ një shikim të mirë të vetvetes parë prej syzeve të tij të lustruara mirë”. "Nuk është faji im," u shpreh për botuesin e tij të parë të dështuar, "ai kutërbim sqetullash, barërat e vjetra dhe rropulli qarkullojnë rreth tregimeve të mia." Botuesi vazhdonte të llomotiste, me frikën se shumë do ta shihnin librin pak më shumë si jofetar, anti-irlandez, shkurt, halë në sy. Joyce-i ra dakord t’i bëheshin disa ndryshime por meqë kërkesat për ndryshime u rritën, ai refuzoi ta bënte “Dublinasit” si "një vezë pa kripë," apo veten e tij "një Jezu Krisht letrar."

Në udhëtimet e tij të shumta nëpër Evropë, Joyce-i përpiqej të arrinte në një marrëveshje; rrugës për në Irlandë më 1912, hera e fundit që e vizitoi, ai krijoi një poemë satirike për një botues irlandez i cili, për dashuri ndaj atdheut, dogji një libër anti-irlandez dhe ruajti hirin e tij për zi:

. . . This very next lent I will unbare
My penitent buttocks to the air
And sobbing beside my printing press
My awful sin I will confess.
My Irish foreman from Bannockburn
Shall dip his right hand in the urn
And sign crisscross with reverent thumb
Memento homo upon my bum. 

Joyce-i e botoi këtë poemë në Itali dhe e shpërndau në Dublin me anë të të vëllait, Charles-i, edhe pse "bushi, u nxi” vetëm nga idea. 

Me vete, Joyce-i mendonte se tregimet e tij ndoshta ishin shumë të "djallëzuara" dhe jo tërësisht e vërteta për vendlindjen apo ndjenjat e tij për të. Tregimi i fundit i përmbledhjes, "The Dead" u shkrua i fundit dhe kritikët panë një Joyce më ambivalent dhe bujar në të. Nga fundi, Gabrielin e ri e loton qetësisht teksa ndjen se "Vetë identiteti i tij po venitej në një botë gri të pakuptueshëm. . .":

“Po, gazetat kishin të drejtë: bora kish mbuluar gjithë Irlandën. Po binte në çdo anë të rrafshinës, mbi kodrat pa pemë, duke rënë butë mbi moçalin e Allen-it, më tej drejt perëndimit, butësisht duke rënë mbi dallgët e zëza e kryengritëse të Shannon-it. Po binte, gjithashtu, në secilën pëllëmbë të kopshtit të vetmuar të kishës dhe mbi kodrën ku prehet Michael Furey. Ajo shtrihet hollë mbi kryqet dhe gurët e varreve, mbi kangjellat e portës së vogël, mbi ferrat shterpë. Shpirti i tij zaliset ngadalë teksa dëgjon borën të bjerë lehtë përmes universi e ashtu lehtë duke rënë, mbi gjithë të gjallë e të vdekurit.” 

Shumë është shkruar mbi këto rreshta dhe ky tregim është kthyer klasik në zhanrin e tij. Richard Ellmann thotë se "Në lirizmin e tij, melancholy acceptance of melankolisht pranon gjithçka që jeta dhe vdekja ofron, 'The Dead' është një majë në veprën e Joyce-it":

“Në Trieste dhe Romë ai mësoi cfarë kishte çmësuar në Dublin, se sit ë ishte Dublinas. Siç I shkruan te të vëllait nga Roma me habi, ai ndjehej i turpëruar kur dikush e sulmonte “vendin e tij të varfër”. "The Dead" – “Të vdekurit” është kënga e tij e parë e mërgimit.” 

Përktheu: Milli Bloom

Një tjetër këndvështrim... 50 autorë për njëri-tjetrin

1. Vladimir Nabokov për Ernest Hemingway (1972)

“Sa për Hemingway-n, e kam lexuar në fillimet e viteve dyzetë, diçka mbi këmbana, topa dhe dema, e neveritshme.”

2. Martin Amis për “Don Kishotin” e Miguel Cervantes-it (1986)

“Të lexosh “Don Kishotin” mund të krahasohet me vizitën e papërcaktuar të një të afërmi tuaj, me gjithë rrengjet e tij, zakonet e pista, reminishencat e pafundme dhe rrudhat e tmerrshme. Kur eksperienca merr fund dhe ai niset (në faqen 846 – rrëfimi vështirësohet dhe nuk ka hapësira për dialog),ju do të derdhni lotë tashmë; jo lotë lehtësimi apo keqardhjeje por lotë krenarie. Ia dole, pavarsisht të gjithave ti munde ta lexoje “Don Kishotin”!”

3. Lord Byron për John Keats-in (1820)

“Ja tek janë poezitë e dhjera të Johnny Keats-it ... Këto të Keats-it janë plehra, gjenden mbi tryezën time dhe më vjen turp teksa i shoh.”

4. Henry James për Edgar Allen Poe (1876)

“Një entuziazëm për Poe-n është, sigurisht një shkallë primitive e reflektimit.”

5. Gore Vidal për John Updike (2008)

“Nuk e duroj dot. Askush s’do pyes përse-në sepse do supozohet që jam xheloz; por j’ua kam falur. Unë jam më i njohur se ai dhe nuk e marr shumë seriozisht ... ai na shfaqet si djali i një punëtori, si një D.H. Lawrence i ditëve tona, por ai s’është veçse një djalosh i mërzitshëm i klasës së mesme, i cili me nxitim do të kapë majën, nëse mundet.”

6. Samuel Pepys për “Ëndrra e një natë vere” të William Shakespeare (1662)

“...pashë “Ëndrra e një nate vere”, të cilën s’e kisha parë kurrë më parë dhe as që do ta shoh më sërish, ishte pjesa më e zbarët dhe qesharake që kam parë ndonjëherë në jetën time.”

7. Nathaniel Hawthorne për Edward Bulwer-Lytton (1851)

“Bulwer-i më shkakton neveri; ai është i papërfillshëm e batakçi. Nuk ka shpresë për publikun për sa kohë ai i shërben një admiruesi, një lexuesi apo një botuesi.”

8. Arnold Bennett për Charles Dickens-in (1898)

“Rreth një vit më parë, nga një kuriozitet përtac, mora në dorë “Dyqani i vjetër i kurioziteteve”, dhe gjithë ai shkrim vulgar e joletrar ...! Më keq se George Eliot-i. Nesë një shkrimtar nuk mund të shkruaj, ku qëndron rrënimi?”

9. Harold Bloom për J.K. Rowling (2000)

“Si ta lexosh “Harry Potter dhe Guri magjik”? Pse? Shumë lehtë, si ta nisësh një gjë të tillë dhe ndoshta si të mbërrish në fund? Përse ta lexosh? Me sa duket, nëse nuk ju mbushet mendja për të lexuar diçka tjetër, Rowling do ta bëjë për ju.”

10. Noel Coward për Oscar Wilde-in (1946)

“Po lexoj diçka më shumë nga Oscar Wilde. Ç’pederast ngjitës dhe i lodhshëm.”

11. Vladimir Nabokov për Fyodor Dostoevsky-n

“Mungesa e shijes së Dostojevskit, marrëveshja e tij me personazhet që vuajnë nga kompleksi pre-Freudian, mënyra sesi ai zhytet në aventurat fatkeqe të dinjitetit njerëzor – e gjithë kjo është e vështirë të admirohet.”

12. Samuel Johnson për “Parajsën e Humbur” të John Milton-it 

“Parajsa e Humbur” është nga ato vepra të cilat lexuesi i admiron dhe i braktis, për të harruar t’a rimarrë sërish. Askush nuk e ka çuar përtej.”

13. Mark Twain për “Vikari syçelë” i Oliver Goldsmith-it (1897)

“Gjithashtu, për të qenë i drejtë, kam një lëvdatë për këtë librari përsa i përket titujve të saj: këtu nuk gjendet asnjë kopje e “Vikari i Wakefield-it”, ai kopsht i çuditshëm zoologjik ku gjallojnë hipokritët dhe idiotët, një teatër pa vlerë heronjsh e heroinash të cilët tregojnë gjithka për njerëzit e këqinj, të cilët nuk janë të interesuar dhe për njerëzit e mirë të cilët janë të dërrmuar.”

14. Conrad Aiken për Ezra Pound-in (1918)

“Për sa i përket pikëvështrimit, mënyrës apo gjithçkaje tjetër, është vështirë të imagjinohet diçka më keq se proza e z.Pound. Është shëmtia dhe ngathtësia e mishëruar. Gjithnjë kaq keq ka shkruar?”

15. George Bernard Shaw për “Uliksin” e James Joyce-it (1921)

“Kam lexuar fragmente të ndryshme të “Uliksit” në formën e tij periodike. Ai është një regjistrim revoltues e një faze të neveritshme të qytetërimit; por është i vërtetë. Unë do dëshiroja të vija një kordon rreth Dublinit duke futur në të çdo mashkull nga mosha 15 deri 30 dhe t’i detyroja ata t’a lexonin; e më pas do t’i kërkoja të reflektonin nëse ata gjenin në gjithë atë llomotitje, në gjithë atë tallje mendore e të paturpshme, diçka argëtuese.”

16. Roger Scruton për George Bernard Shaw (1990)

“Jam i shqetësuar sepse asnjë subjekt apo mendim përfundimtar nuk mund të nxirret nga aksidentet e vogla të injorancës totale.”

17. Charlotte Bronte për Jane Austen-in (1848)

“ Përse e pëlqeni znj. Austen kaq shumë? Habitem në këtë pikë. Çfarë ju shtyn të thoni se do të parapëlqenit të kishit shkruar “Krenari dhe Paragjykim”… sesa ndonjë roman tjetër? Unë vështirë se do të pëlqeja të jetoja me zonjat dhe zotërinjtë e saj, në shtëpinë e tyre të kopsitur.”

18. Samuel Butler për Goethe-n (1874)

“Kam lexuar përkthime të “'Wilhelm Meister” të Goethe-s. A është i mirë? Për mua është libri më i keq që kam lexuar ndonjëherë. Asnjë anglez nuk do ta kish shkruar një libër të tillë. Nuk mbaj mend asnjë faqe të mirë apo qoftë edhe një ide të vetme … është e gjitha një shaka? Nëse vërtet kam lexuar 'Wilhelm Meister' e Goethe-s, jam i lumtur që kurrë s’kam marr mundimin të mësoj gjermanisht.”

19. James Gould Cozzens për John Steinbeck (1957)

“Nuk mund të lexoj dhjetë faqe të Steinbeck-ut pa m’u përzier. Nuk mund t’i lexoj këto broçkulla ploretariati që mbinë në vitet ’30.” 

20. D.H. Lawrence për Herman Melville (1923)

“Askush nuk mund të jetë kaq burlesk, kaq i trashë dhe me plotë kuptim pa shije, sesa Herman Melville, edhe tek një libër i madh siç është “Moby Dick”... Një serioz i madh e i mërzitshëm. Ka diçka false. Dhe ai është Melville. Oh i dashur, kur bytha solemne pëllet! pëllet! pëllet!”

21. Samuel Johnson për Jonathan Swift-in (1791)

“Swift-i gëzon një reputacion më të madh seç e meriton ... Unë madje dyshoj në është e tij “Rrëfimi i një kazani”; me sa di, nuk ka patur kurrë një të tillë dhe kjo do t’ishte përtej sjelljes së tij.”

22. Wyndham Lewis për Gertrude Stein-in (1927)

“Këngë-proza e Gertrude Stein-it është si një puding i ftohtë. Mund ta marrim atë si ftohtësia e një zvarraniku mrekullisht të gjatë. Ta presim në cilëndo pikë dhe është e njëjta gjë; e njëjta masë, e rëndë, e ngjitshme dhe opake e tëra dhe e gjitha.” 

23. Anatole France për Emile Zola-n (1911)

“Puna e tij është djallëzore dhe ai është një nga ato qëniet e palumtura për të cilin dikush mund të thoshte se do ishte më mirë të mos kish lindur kurrë.” 

24. Mary McCarthy për J.D.Salinger-in (1962)

“Nuk më pëlqen aspak Salinger-i, aspak. Ky i fundit nuk është aspak roman. Nuk më pëlqen. Fare. Ai vuan nga një lloj sentimentalizmi metropolitan dhe kaq narcizist. Dhe mua më ngjan kaq fals dhe llogaritës. Duke kombinuar njeriun e thjeshtë me një megalomaniak dhe absolutisht egoist. Thjesht, s’e honeps dot.” 

25. William Faulkner për Mark Twain-in (1922)

“Një shkrimtar-mëditës i cili nuk do të konsiderohej në Evropë as në gradën e katërt, i cili zbukuroi disa struktura letrare tashmë të provuara me zjarr, me disa ngjyrime lokale të mjaftueshme për të intriguar sipërfaqësinë dhe përtacinë.” 

26. Evelyn Waugh për Marcel Proust-in (1948)

“Po lexoj Proust-in për herë të parë. Sa i varfër. Mendoj se ka qenë i mangët mendërisht.”

27. Ernest Hemingway për William Faulkner-in

“Keni dëgjuar ndonjëherë për dikë që pinte ndërkohë që punonte? Po mendoni për Faulkner-in? E bënte ndonjëherë – dhe unë mund t’ju tregoj në mesin e cilës faqe ai ka kthyer të parën.”

28. Katherine Mansfield për “Fundi i Howards-it” E.M. Forster (1915)

“Duke veçuar mbrëmë librat më të dobët që kisha, u ndesha me një kopje të “Fundi i Howard-it” dhe i hodha një sy. I dobët. E.M. Forster-i nuk shkon përtej ngohjes së çajnikut. Ai është i veçantë kur e bën këtë. Ndjeje këtë çajnik. A nuk është ngrohur për bukuri? Po, por aty nuk ka për të patur kurrë çaj. ”

29. Charles Baudelaire për Voltaire-n (1864)

“Unë u rrita mërzitshëm në Francë – dhe arsyeja kryesore është, që të gjithë këtu i ngjajnë Voltaire-t ... mbreti i leshkove, princi i sipërfaqësores, anti-artisti, kryetari i rojtarëve, Babai i Gigonës dhe botuesi i “Siecle” (Shekullit).”

30. George Meredith për Charles Dickens-in

“Pak nga Dickens-i do të mbijetojë sepse ai kishte një korrëspondencë të vogël me jetën ... Nëse romanet e tij do të lexohen në të ardhmen, njerëzit do të pyesin veten se ç’gjetën tek to, duke ruajtur disa elemente të mundshme të humorit pa kuptim mbi to.”

31. Mark Twain për Jane Austen (1898)

“Unë nuk kam asnjë të drejtë të kritikoj libra dhe nuk e bëj, përveçse kur i urrej ato. Shpesh dua të kritikoj Jane Austen, librat e saj më detyrojnë aq shumë saqë s’mund ta ndal furinë time para lexuesve; por unë ndal sa herë që ia nis. Sa herë që lexoj “Krenari dhe Paragjykim”, unë dua ta nxjerr atë prej varri dhe ta godas me një nga kockat e saj mu në çaçkë.”

32. George Moore për Gustave Flaubert (1888)

“Flaubert-i më mërzit. Çfarë pallavrash janë thënë për të!”

33. Gore Vidal për Alexander Solzhenitsyn (1980)

“Ai është një shkrimtar i keq dhe është i çmendur. Zakonisht ky kombinim është i suksesshëm në Shtetet e Bashkuara.”

34. Tom Wolfe për Ernest Hemingway-n

“Merrni Hemingway-n. Njerëzit mendojnë që arsyeja pse ai është i lehtë për t’u lexuar, është sepse ai është konciz. Apo jo? Unë e urrej koncizitetin – është kaq i vështirë. Arsyeja pse Hemingway është i thjeshtë për t’u lexuar, është sepse ai përsërit vetveten gjithë kohën duke përdorur “dhe-në” për mbushje.”

35. Virginia Woolf për “Uliksin” e James Joyce-it (1922)

“Më pëlqen “Uliksi” gjithnjë e më pak – gjë që është akoma dhe më pak e parëndësishme; dhe vetëdijshëm as që shqetësohem të gjej kuptimin e tij. Falë Zotit, s’më duhet të shkruaj për të.” 

36. George Bernard Shaw për William Shakespeare (1896)

“Me përjashtim të Homerit, nuk ka asnjë shkrimtar të shquar as edhe Sir Walter Scott-i, të cilin e përçmoj totalisht sa përçmoj edhe Shakespeare-in kur e krahasoj mendjen time me tijën. Rritja e padurimit me të, arrin të tilla nivele, saqë më lehtë do ta zhdepja në dru e do ta kapja me gurë, duke ditur paaftësinë e tij dhe të adhuruesve të tij për të kuptuar çfarëdolloj forme të fyerjes apo keqtrajtimit.”

37. Thomas Carlyle për Charles Lamb-in

“Charles Lamb, unë mendoj se është në një farë mase, që mund të konsiderohet, i çmendur. Një tutkun më për të ardhur keq, rakitik, gulçues, endacak e belbëzues unë nuk njoh. Ai është mendje mprehtë teksa mohon truizmin dhe heq dorë me betim nga sjelljet e edukuara. Ligjërata e tij përdridhet sa këtu sa atje me luhatje të vazhdueshme e të dhimbshme; as edhe një mendim në të apo fakt apo edhe frazë të cilën mund ta mbash mend ...”

38. Dylan Thomas për Edith Sitwell-in (1934)

“A s’është ajo një grua helmuese, gënjeshtare, e fshehtë, e parespektueshme, plagjate, keqcituese dhe më hajdute se cilido publicist letrar i të gjitha kohërave?”

39. Ernest Hemingway për James Jones-in (1951)

“Për mua ai është një ekspert i dhjerë dhe libri i tij do shkaktoj një dëm të madh në vendin tonë. Ndoshta duhet ta rilexoj për t’ju dhënë një përgjigje të saktë. Por s’kam nevojë të ha një thes të tërë me pisllëqe për të ditur që janë të tilla ... shpresoj që ai të vetvritet....”

40. Mark Twain për Sir Walter Scott-in (1883)

“Pastaj kemi Sir Walter Scott-in me hiret e tij dhe sipas mendjes së tij ... progresi madje edhe kur kthehet prapsht; i vendosur në një botë plot dashuri, me ëndrra dhe fantazma; me format të kalbura e prej derri të besimit; me degradimin dhe kalbjen e qeverisjes; me budallallëkun dhe kotësinë, me mashtuesit e mëdhenj dhe me kalorësit pa tru dhe të zhdukur prej kohësh në shoqëri. Ai shkaktoi dëme të pallogaritshme, më reale dhe të dëmshme se cilido individ tjetër që ka shkruar ndonjëherë.”

41. Ralph Waldo Emerson për Jane Austen (1861)

“Po më humb arsyeja dhe nuk e kuptoj dot, pse njerëzit vazhdojnë të mbajnë me të madh romanet e zonjushës Austen, të cilat mua më ngjajnë vulgare në ton, sterile në risitë artistike, të burgosura në konvencionet e mjeruara në shoqërisë angleze, pa gjeni, pa zgjuarsi apo njohuri mbi botën.”

42. James Dickey për Robert Frost-in (1981)

“Nëse është menduar se gjithçka unë kam shkruar ka qenë nën ndikimin e Robert Frost-it, do të merrja secilën vepër, do t’i grisja e do t’i hidhja në tualet duke shpresuar që të mos mbllokonin të paktën tubacionet ... me plotë kuptimin, është hero-adhuruesi më kaqol i cili pret që çdo student-poet të varet prej fjalëve të tij.” 

43. John Irving për Tom Wolfe (1999)

“Ai nuk di të shkruajë trill, ai s’mund të krijojë një personazh, ai s’di të krijojë një situatë ... Ti sheh njerëz që e lexojnë atë në avion, të njëjtët njerëz që lexojnë John Grisham-in, pash Zotin ... po e përdor argumentin kundër tij, atë që ai s’mund të shkruajë, fjalitë e tij janë dobta dhe ju bëjnë mornica trupin. Është si të lexosh një gazetë të keqe apo një artikull të keq në një revistë ... E keni parasysh, nëse ju do të ishit një skiator i mirë a do të shihnit dikë që rrëzohej vazhdimisht? A do t’mundnit? Unë nuk e bëj dot.”

44. Mark Twain për Bret Harte-in (1878)

“Harte-i është një gënjshtar, një hajdut, një mashtrues, një snob, një pijanec, një shtupë, një frikacak, ai është deri në fyt me tradhëti dhe e fsheh lindjen e tij prej çifuti si të ishte fatkeqësia më e madhe. Nga i di unë këto? Nga më e mira e provave, vëzhgimet personale.”

45. Anthony Trollope për Thomas Carlyle (1850)

“Kam lexuar – eh, e bleva! – “Pamfleti i Ditës së Prapme” të Carlyle-t dhe pashë tetë shilingat e mia të çuara dëm. Më ngjason se pika e kuptimit është përzier aq shumë në thesin me pisllëqe, saqë tani është krejt e pavlerë ... Gjithnjë e kam parë si një njeri të rrezikshëm i cili do të çmendej në letërsi dhe që tashmë e ka bërë një gjë të tillë.”

46. Arnold Bennett për Henry James-in

“M’u deshën vite për të përcaktuar se veprat e Henry James-it më jepnin sado pak kënaqësi ... Në këtë rast e pyeta veten: 'Për çfarë dreq flet ky roman dhe ku mendon se do dalë?' Pyetje pa përgjigje! Hoqa dorë. Sot nuk kam asnjë kujtim të cilitdo personazh apo ngjarjeje në roman.”

47. Mark Twain për James Fenimore Cooper-in (1895)

“Arti i Cooper-it ka disa defekte. Diku tek “Vrasësi i drerëve”, në hapësirën e kufizuar prej dy të tretat e një faqeje, Cooper-i ka shkruar 114 ofendime nga 115 të mundshme kundër artit letrar. Kjo thyen rekord.” 

48. Martin Amis për Gore Vidal-in (1995)

“Vidal-i të jep përshtypjen të besosh se e gjithë tërësia heteroseksuale – zyrat e regjistrimit, “Romeo dhe Zhuljeta”, pelenat njëpërdorimshe – janë thjesht histori keqardhjeje dhe vetë-hipnozë për masën histerike: një shaka, një mashtrim apo një propagandë e pastër.” 

49. Edward Fitzgerald për Elizabeth Barrett Browning (1861)

“Ajo dhe seksi i saj bëjnë mirë të rrinë në kuzhinë e pas fëmijëve; ndoshta dhe të varfërve; me përjashtim në ato romanet e vogla, ku ato ia kushtojnë vetën të një burri që di të bëjë diçka më mirë duke braktisur atë i cili e bën keq apo s’e bën fare.”

50. 6 Norman Mailer për “Një njeri i tërë” i Tom Wolfe-it (1998)

“Libri ka gaz dhe e mbaron atë, mbushet sërish dhe sërish thahet. Ai ka 742 faqe dhe në secilën prej tyre ndjehesh sikur zgjat pesëqind të tilla ... Në një pikë të caktuar, teksa lexon, has një skenë dashurie mes një burri dhe një gruaje që peshon rreth 136 kg. Me të hipur ajo sipër, gjithçka merr fund. Të biesh në dashuri apo të asfiksohesh. Kështu që ti lexon, rrëmbehesh, madje ndjen dhe kënaqësi tek këto grumbuj materialesh. Sidoqoftë deri tani ke rezistuar – si ia keni dalë mbanë? – të lini 136 kilogramë t’ju vënë përfund.”

Përktheu: Milli Bloom

Takimi i dy gjenive… Joyce – Proust

Personi i parë që më rrëfeu takimin mitik mes Marcel Proust-it dhe James Joyce-it qe Nélida Gardell, profesorja e frengjishtes në Shkollën e Letrave të fakultetit Tucumàn. Nélida na përshkroi dialogun mes dy shkrimtarëve më të mëdhenj të 1900-ës, si një pasim gjestesh të kota e shpërfillës, si fluturimi i dy zogjve madhështorë, të dënuar për t’mos u kuptuar. 

Sipas versionit të saj, të dy ishin ftuar në një darkë në hotelin Ritz, Place Vendôme në Paris, nga baroni Edmond de Rothschild, i cili ishte i gatshëm të paguante gjithçka kish, vetëm të dëgjonte dy gjenitë në akrobacitë e tyre verbale. “E çfarë thanë?”, e pyetëm të gjithë. Profesorja Gardell u përgjigj me ton enigmatik: “Proust-i e pyeti Joyce-in, në i kishin pëlqyer tartufët e servirur. Joyce-i i ishte përgjigjur thatë, jo.”

Kjo skenë patetike e letërsisë botërore më ka përndjekur prej vitesh si një fantazmë dhe, sadoqë kam shfletuar biografitë e shumta dhe të jashtëzakonshme të të dy autorëve, versionet e atij episodi më janë dukur gjithnjë të pakënaqshëm.

Jean-Yves Tadié, që më 1966 botoi biografinë monumentale të Proust-it, ndoshta më të mirën në qarkullim, e likuidon këtë episod me më pak se një faqe, duke nënvizuar se të dy nuk u simpatizuan. Kur Proust-i i ofroi Joyce-it ta shoqëronte me një taksi por u falenderua me gjeste shumë harbute: Joyce-i nisi të tymoste pa ngurim dhe hapi tërësisht xhamin dhe pse e dinte se kolegu i tij astmatik nuk mund të duronte dot as tymin as korrentet e ajrit. 

Richard Ellmann, biografi i madh i Joyce-it, jep detaje më të mira. Ai ka mbledhur të paktën katër versione të dialogut mes dy shkrimtarëve, përfshirë atë të tartufëve dhe rrëfen se, më vonë, Joyce-i u pendua që nuk e shfrytëzoi atë mundësi: “Do më kishte pëlqyer ta takoja Proust-in diku tjetër, vteëm, për të biseduar në qetësi. Edhe pse nuk di të them se për çfarë.”

Isha dorëzuar për të zbuluar diçka mbi argumentin, deri kur një ditë, lexova një libër të bukur prej 360 faqesh të titulluar “Proust-i në Majestic”, i shkruar nga anglezi Richard Davenport-Hines, ndër të tjera, autori i një biografie të poetit W.H.Auden. Në fillim të shekullit të kaluar, hoteli Majestic i Parisit nuk ishte si sot. Kur Proust-i dhe Joyce-i u njohën, pak pas mesnatës së 18 majit 1922, ishte një vend në modë. Sallat e tij të zhurmshme frekuentoheshin nga njerëz të rëndësishëm që jetonin në Paris apo që kalonin andej parí. Secila prej 450 dhomave kishte pamje nga bulevardi Kléber, pranë Harkut të Triumfit. Të gjitha ishin të pajisura me tualet, një luks vërtetë ekcentrik për ato kohëra, sidomos në Paris.

Krejt të kundërtën se çfarë besonte profesoresha Gardell, pra, takimi nuk u bë në Ritz dhe nuk qe as meritë e baronit Rothschild por, e Violet dhe Sydney Schiff. Ajo, s’ishte gjë tjetër veçse një rrufiane, ai, një shkrimtar me të drejtë i harruar nga historia, të dy me një pasion të pandalshëm për thashethemet. Dy personazhe perfekt prustianë. Ata dhanë një darkë për të festuar premierën e “Reinard”, baleti komik i Igor Stravinskij-t që po atë natë, baleti rus i Sergej Djagilev-it kishin vënë në skenë në Operën e Parisit.

Por, atë natë të famshme në Majestic nuk morën pjesë vetëm Stravinskij dhe Djagilev-i; ishin edhe dirigjenti i orkestrës Ernest Ansermet dhe Pablo Picasso, i cili u paraqit me një shirit të kuq në kokë. Mungonte vetëm Victoria Ocampo për të kompletuar tablonë. Por qëllimi kryesor Schiff-ëve, siç e pranuan më vonë, ishte të prezantonin Proust-in dhe Joyce-in në të njëjtin kafaz të artë për të parë se çdo të ndodhte, e për ta treguar më pas në të katër anët. Por mbrëmja qe kaq e parëndësishme saqë nuk shërbeu si argument bisedash në sallone atë javë. Ja pse historia qarkullon si mit, deri kur, Davenport-Hines ia ktheu historinë realitetit. Nuk dihet ç’darkuan, ndoshta, pjatat tipike të një darke tek Majestic: antipastë haviari, fazan me shparg si dhe akullore me fruta tropikale. Dihet me siguri se Djagilev, Stravinskij dhe Anserment ikën pak pas mesnate nga stresi i asaj dite të gjatë. Picasso qëndroi të pinte derisa u shemb i dehur mbi tryezë. Joyce-i pinte në heshtje shampanjën e tij dhe gromësinte zhurmshëm. Kur erdhi, kishte kërkuar ndjesë që nuk ishte veshur si duhej. “Nuk kam parà për këto budallallëqe”, kishte shpjeguar. I vetmi argument për bisedë që i interesonte, ishte romani i tij Uliksi, i botuar vetëm 3 muaj më parë dhe tashmë në gojët e të gjithëve, mbi të gjitha të atyre që e lexonin pa e kuptuar. Kamarierët filluan të pastronin nga ora një pas mesnate. Joyce-i, rrëfen kritiku Clive Bell, i cili ka dëgjuar historinë nga Sydney Schiff, qëndroi i ulur, pa thënë asgjë, me njërën dorë nën mjekër dhe tjetrën të zënë nga gota e shampanjës. Në orën dy, ishte tërësisht i dehur dhe herë pas here gulçiste zhurmshëm. Pesëmbëdhjetë apo njëzet minuta më vonë, Schiff-ët panë të hynte një njeri trupvogël, i mbështjellë me një peliçe, i cili lëvizte, sipas Clive Bell-it, si një mi. Nga larg dukej i neveritshëm dhe ngjitës. Ishte autori i “Në kërkim të kohës së humbur”. Kishte mbaruar së shkruari romanin e tij të madh por ende po korrigjonte dhe shtonte pjesë. Atëherë, ishte shumë më i njohur se Joyce-i dhe fjalitë e tij të gjata i bashkoheshin një melodie të pangatërrueshme dhe përsëriteshin nëpër sallone me një besim të devotshëm. 

Edhe pse Joyce-i nuk pati përshtypjen se kolegu i tij ishte i sëmurë (përkundrazi tha: “Ai është më i shëndetshëm se unë”), drogërat që Proust-i injektonte apo pinte me një shpeshti vrasëse, po i merrnin jetën. Ekzaktësisht pas gjashtë muajsh nga takimi i Majestic-ut, një septicemi (helmim gjaku, shën.përkth.) do e linte të vdekur në vend. Pavarsisht skepticizmit të Joyce-it, Proust-i po luftonte me vdekjen. 

Devenport-Hines, rrëfen se të dy ishin ulur krah njëri-tjetrit. Ka gjashtë versione të bashkëbisedimit, përfshirë këtu edhe atë mbi tartufin, të gjitha përmblidhen me “pakuptueshmërinë”. Vite më vonë, Joyce-i rrëfeu se e vetmja fjalë e paharrueshme e atij takimi ishte fjala njësilabike: jo. “Proust-i më pyeti në njihja njëfarë duke. Iu përgjigja: “Jo”. Madam Schiff dëshironte të dinte nëse Proust-i, kishte lexuar ndonjë kapitull të Uliksit . Ai u përgjigj: “Jo”. Situata ishte e padurueshme.

Më vonë, në vitet e tij të lavdisë, Joyce-i do t’ia shpërblente Proust-it indiferencën ndaj veprës së tij me një sarkazëm helmuese. Në ditarin e tij gjendet një shënim domethënës: “Kur lexuesit arrijnë në fund të fjalive të tij, Proust-i është ende duke shkruar.”

Më pas, në një letër shkruar botueses së tij, Sylvia Beach, pronarja e librarisë “Shakespeare & CO”, Joyce-i rrëfen ngjarjen me një lojë fjalësh të vështirë për t’u kuptuar: “Sapo lexova në kërkimin të çadrave të humbura nga disa vajza të reja të përvëluara nga zjarri sëbashku me Swann-in në Gomorhee dhe Cie, shkruar nga Marcella Proyst dhe James Joust.”

Dy burrat e mëdhenj nuk u panë kurrë më. Ishin zogj me pendë kaq të ndryshme saqë vetëm mund të plagoseshin me njëri-tjetrin.

Tomàs Eloy Martinez
(16.07.1934-31.01.2010) Gazetar dhe shkrimtar argjentinas.

Përktheu: Milli Bloom

Portreti i Artistit në Rini – Një vështrim i shkurtër

“Portreti i Artistit në Rini” u botua për herë të parë në seri tek “The Egoist” gjatë viteve 1914-1915. Duke dhënë kronikën e jetës së Stiven Dedalusit nga fëmijëria deri në moshën madhore, ndryshimet në jetën e tij si dhe vendimi për të lënë Irlandën, romani është thellësisht autobiografik. Joyce-i, ashtu si Stiveni, ka patur eksperiencat e hershme me prostituta gjatë adoleshencës si dhe ka luftuar me çështjen e besimit. Ashtu si Joyce-i, Stiveni, ishte bir i një mamaje besimtare dhe një babai të ngathët për të fituar pará. Ashtu si Joyce-i, Stiveni, ishte më i madhi i dhjetë fëmijëve dhe u edukua në një shkollë jezuite. Joyce-i, si Stiveni, u largua nga Irlanda për të bërë jetën e një poeti dhe shkrimtari. Joyce-i nisi punën me historitë e shkurtra që më pas krijuan romanin, në fillim të vitit 1903, deri pas vdekjes së nënës së tij. Botimet e para të “Portretit”, Joyce-i i boti nën pseudonimin "Stephen Dedalus."

“Portreti i Artistit në Rini” është një nga shembujt e hershëm në letërsinë angleze i romanit që ka në përdorim të gjerë përroin e ndërgjegjes. Përroi i ndërgjegjes, është një teknikë narrative, ku autori synon të paraqesë rrjedhshmërinë dhe shpërthimin e natyrshëm të mendimit njerëzor. Narrativa përqëndrohet në jetën e brendshme të personazhit sesa nën perspektivën e një narratori objektiv të vetës së tretë.

Ndërkohë që “Portreti” tregon ambicien dhe qëllimin e kryeveprës së mëvonshme të Joyce-it, “Uliksit”, në shumë mënyra ai mbetet një roman revolucionar. Hapja është e rrëfyer me anë të përroit të ndërgjegjes së djalit të vogël protagonist, romani karakterizohet nga një rrëfim i sofistikuar, i zërit të narratorit, cili sa vjen e rritet bashkë me të. Megjithëse shumë pjesë të romanit janë rrëfyer me me një stil relativisht të drejtpërdrejtë, Joyce-i ka shkruar pasazhe të gjata të cilat përmbajnë një gjuhë komplekse e të vështirë duke u orvatur t’i përngjajë mekanizmave të mendimit njerëzor. Madje edhe kur çështja rrëfehet në një mënyrë të drejtpërdrejtë, zëri rrëfimtar nuk humbet kurrë në jetën e brendshme të Stiven Dedalusit. Ne i shohim ngjarjet sikur ato filtrohen nëpërmjet Stivenit. Vepra na shpërfaq një mori stilesh narrative. Ka pjesë të ndërlikuara e me një stil të zbukuruar, pjesë të rrëfyera me një stil direkt, e të tjera me një eksperimentim të madh. Varietetet e stileve të përdorura tek “Portreti i Artistit në Rini” e bëjnë këtë roman të këndshëm për t’u lexuar. 

“Portreti i Artistit në Rini” zhvillohet në Irlandë në fillim shekullin e XX. I riu Stiven Dedalus vjen nga një familje katolike irlandeze. Kudo në roman, familja Dedalus pëson rënie të vazhdueshme duke bërë një sërë lëvizjesh nëpër banesa të ndryshme, teksa gjithçka kanë venitet. Nëna e Stivenit është një katolike e devotshme. Kur Stiveni është ende një fëmijë, sëbashku për motrat e vëllëzërit e tij kujdesej guvernantja Dante, një grua katolike fanatike. Xhaxhai i tyre Charles-i gjithashtu jetonte me familjen. Libri hapet me rrëfimin në stilin e përroit të ndërgjegjes, parë nga perspektiva e një fëmije; dhe fjalët janë të përaftërta me të folurën e një fëmije (babytalk). Ne kapërcejmë pas në kohë teksa shohim të voglin Stiven që braktis shkollën Clongowes. Ai është i vogël, shëndetlig, aspak sportiv dhe i ngathët për të zënë miqësi. Ai është një shenjestër e lehtë për talljet dhe një ditë e shtyjnë madje dhe në gropën e ujërave të zeza. Ai sëmuretn nga uji i pisët, por atij i kujtohet se çfarë i ka thënë babai (shën.përkth. Stivenin shpesh babai e këshillonte të mos i spiunonte shokët) dhe nuk tregon gjë për këtë rreng. Për Krishtlindje, ai ulet në tryezë me të rriturit për herë të parë. Befas një debat i ashpër nis mbi politikën mes John Casey-it dhe babait të Stivenit nga njëra anë dhe Dantes nga ana tjetër. Më vonë në atë vit, Stiveni është i detyruar të largohet nga kolegji Clongowes për shkak se familja nuk e përballonte dot më arsimin e tij aty. Familja transferohet në Blackrock, ku Stiveni bën shëtitje të gjata me xhaxha Charles-in dhe ndërmerr aventura imagjinare me djemtë e lagjes. Kur Stiveni rritet dhe ca, familja zhvendoset në Dublin, sërish për shkaqe financiare. Ai takohen me një vajzë të quajtur Emma Clere, e cila bëhet burim i adhurimit të tij deri në fund të veprës. Babai, me ca truke, arrin ta fus Stivenin sërish në një shkollë private. Ai do të shkojë në Belvedere College, një tjetër institucion të drejtuar nga jezuitët.

Në Belvedere, Stiveni shndërrohet në një lider ngurues por ka shumë sukses në aktrim dhe në shkrimin e eseve. Pavarsisht nga pozita e tij si drejtues, ai ndjehet shpesh i izoluar. Ai vazhdon të bëhet një djalosh i ndjeshëm dhe me shumë imagjinatë, aktron në shfaqjet e shkollës dhe fiton në konkurset e eseve. Ai gjithashtu fillon të fiksohet pas seksit; fantasia e tij rritet gjithnjë e më shumë e përflakur. Më në fund, një natë ai shkon me një prostitutë. Ajo qe eksperienca e tij e parë seksuale. 

Të shkonte me prostituta i kthehet në zakon. Më pas, Stiveni hyn në një periudhë të rrëfimit shpirtëror. Fillon ta konsiderojë sjelljen e tij mëkatare, por ndjehet çuditërisht indiferent përballë kësaj. Duket sikur ai nuk ndalet dot së shkuari me prostituta dhe duket se as nuk e do një gjë të tillë. Por gjatë tërheqjes së përvitshme shpirtërore në Belvedere, ai dëgjon tri predikime të zjarrta për torturat në Ferr. Stiveni tmerrohet dhe pendohet për sjelljen e mëparshme. Ai gati shndërrohet në besimtar fanatik.

Pas disa kohësh, kjo ndjenjë i kalon. Ai ndjehet i irrituar prej doktrinës Katolike. Kur rektori i sugjeron të bëhet prift, Stiveni kupton se ajo jetë nuk bën për të. Një ditë, teksa ecte në bregdet, ai sheh një vajzë të bukur. Bukuria e saj e goditi atë me forcën e një zbulimi shpirtëror, dhe s’kalon shumë ai ndjehet i turpëruar që po sodiste trupin e saj të mrekullueshëm. Ai dëshiron ta jetojë jetën plotësisht! 

Herën tjetër që na shfaqet Stiveni, ai është një student në universitet. Universiteti i ka ofruar Stivenit ide të reja: në veçanti, ai ka patur kohë të merret me veprat e Aquinas-it dhe mbi çështjen e së bukurës tek Aristoteli. Stiveni ka zhvilluar teorinë e tij mbi estetikën. Ai është shumë i dhënë pas së bukurës dhe artit. Edhe pse ka shumë miq, ai ndjehet i vetmuar. Ai ka nisur ta shohë Irlanën si kurth, dhe del në përfundimin se ai sa më parë duhet të largohet nga shtrëngimi i kombit, familjes dhe besimit. Ai s’mund veçse të ikë larg. Stiveni e imagjinon arratisjen e tij diçka paralele me fluturimin e Dedalusit, ai u arratis nga burgu me krahët e punuar nga gjenia e vet. Libri përfundon me Stivenin që largohet nga Irlanda për të bërë jetën e një shkrimtari.

Përktheu: Milli Bloom