1 3 1 8 2

Dhe këtë vit, si mot, jam sërish këtu. Këtë herë koha u tregua më e mëshirshme. Nuk bie shi por fryn një erë që të fut të ngjethurat. Dhe njerëzit ankohen...!Për çfarë? Për 19 gradë celcius?Teksa qëndroj në këmbë për të nderuar meshën, vë re një zotëri që çan turmën mes përmes për të gjetur vend diku në të majtën time. Ulet në një stol të vogël të sajuar aty për aty nga dikush. Tri rreshta para meje. Fare pranë hyrjes së Bllokut 9. Rreth qafës dhe pas shpine i rri lidhur një flamur bardheblu me vija vertikale në formë trekëndëshi të përmbysur. Si trekëndëshi i pionierëve të kohës së komunizmit tek ne, por, është trekëndëshi i unformave bardheblu me vija horizontale të uniformave të kampit të Auschwitz-it. Ai është një prej të mbijetuarve...

1 3 1 8 2

Mund të jetë tek të 70-at apo 80-at e tij, mbahet tek një grua fare pak më pak e re se ai. Vetëm një pyetje më vjen ndërmend. Si? Si e gjen kurajon të rikthehet në këtë vend? Kam kaluar disa javë në gjithsej në Auschwitz dhe përpiqem ta imagjinoj veten si do isha sjellë po të kisha qenë atëherë, aty? Ç'lloj e burgosure do kisha qenë në Auschwitz? Cili do kishte qenë roli im por dhe fundi im? Dhe mbi të gjitha, a do kisha gjetur kurajon pas gjithë vuajtjeve, pasbekimit (apo jo?) të mbijetesës pas disa dekadash, të kthehesha këtu? Gjeta kurajon t’i kërkoja mikeshës sime polake në mund t’më përkthente mua dhe zotërisë sepse nuk mund mos e njihja! Dhe ashtu bëmë. Miroslaw Firkowski. Ky qe emri i tij. Ai u arrestua më 12 dhjetor 1940 dhe u dërgua në një burg në Kielce, sëbashku me disa shokë të tjerë klase asokohe vetëm 17 vjeç. Kacet, Kazet që do të thoshte kamp përqendrimi gjerman, vende ku mbaheshin “armiqtë” apo njerëzit e konsideruar të rrezikshëm prej Reich-ut. Mesnatën e 4-5 prillit, 1941 Firkowski sëbashku me disa të dënuar të tjerë të Kielce-s u dërguan me tren për në Auschwitz.“Ajo ka qenë një prej netëve me të gjata të jetës sime”, rrëfen ai. Miroslaw Firkowski qendroi në Auschwitz deri më 10 Mars 1943. Pas Auschwitz-it, dy ditë udhëtim në kamionë dërguan qindra polakë në një tjetër kamp përqendrimi, atë të Neuengamme-t. Në shkurt 1945, i sëmurë shumë rëndë, ai (në mes të 1017 të sëmurësh të tjerë) transferohen në Bergen-Belsen. Kampi u lirua nga britanikët më 15 prill të vitit 1945. Pas pesë vitesh, në tri kampe përqendrimi... ai peshonte vetëm 35kg. 

14 gushti është një ditë e veçantë në Auschwitz. I këndohen lavde Zotit në polonisht e latinisht. Bashkë në një meshë, Kryeipeshkvi i Polonisë dhe ai i Gjermanisë. Bashkë në vendin ku gjermanët kanë qenë xhelatët e polakëve. Mbajnë meshë përshpirtjeje për Maksimilian Maria Kolben.Po kush ishte Maksimilian Maria Kolbe?

Maximilian Maria Kolbe (8 janar 1894 - 14 gusht 1941)

Shenjt Maximilian Maria Kolbe, O.F.M., (8 janar 1894 – 14 gusht 1941) ishte një frat françeskan polak, i cili vullnetarisht pranoi të vdiste në vend të një personi tjetër nëkampin gjerman të vdekjes, Auschwitz. Kolbe u kanonizua më 10 tetor 1982 nga Papa Gjon Pali i II dhe u deklarua martir i bamirësisë. Gjon Pali i II e shpalli "Shenjti Mbrojtës i Shekullit tonë të Vështirë". Për shkak të përpjekjeve të Kolbes për të mbështetur devocionin dhe mbështetjen tek Maria, ai është i njohur edhe si Apostulli i Devocionit ndaj Marisë. Pasi Lufta e Dytë Botërore kish nisur dhe Gjermania naziste pushtoi Poloninë, Kolbe strehonte refugjatë nga Polonia e Madhe përfshirë këtu dhe mbi 2.000 çifutë në manastirin e Niepokalanów-it. Më 17 shkurt të 1941, ai arrestohet nga Gestapo dhe burgoset në burgun Pawiak. Më 28 maj, ai transferohet në Auschwitz si i burgosuri nr. 16670. Në fundkorrikun e vitit 1941, tri të burgosur u zhdukën nga kampi, duke shtyrë kështu SS Karl Fritzsch, zëvendës komandantin e kampit, të zgjidhte 10 burra dhe t’i vdiste urie në bunkerin e nëndheshëm të Bllojut nr.10 në mënyrë që të ndalonte tentativa të mëtejshme arratisjeje. Kur njëri prej burrave të zgjedhur, Franciszek Gajowniczek,  qau  "Gruaja ime! Fëmijët e mi!", Kolbe doli vullnetar të merrte vendin e tij.  Në qeli, Kolbe celebronte çdo ditë meshë dhe u këndonte të burgosurve himne. Ai i printe tëburgosurit në kënge e lutje e duke i dhënë kurajo. Pas dy javësh dehidratim dhe uri, vetëm Kolbe mbeti gjallë. Rojet donin ta zbraznin qelinë dhe kështu ata i bënë Kolbes një injeksion acidi karbonik vdekjeprurës. Ata që ishin të pranishëm gjatë injeksionit thanë se ai qetësisht ngriti lart krahun e majtë gati për të. Eshtrat e tij u dogjën më 15 gusht.

Auschwitz,14 gusht 2013

Milli B.

Një klithmë dhimbjeje

Martesa e shkrimtares së njohur angleze VitaSackville-West me Sir Harold Nicolson ishte e njohur për përkufizimin si “e hapur” që gëzonte, të dy bashkëshortët shijonin lumturisht lidhje jashtëmartesore gjatë 49 viteve që kaluan sëbashku.
Në fillim të viteve ‘20, Vita nisi marrëdhënien e saj të famshme me Virginia Woolf, autorja me ndikim të madh që ka shkruar "Mrs.Dalloway" dhe "Orlando", ky i fundit bazuar, pjesërisht, në jetën e Vitës.

Në janar të 1926,Vita me gjysmëzemër iu bashkua të shoqit në Londër, atëherë diplomat në Iran, për katër muaj të gjatë; më datë 21, ajo udhëtoi me tren dhe shkroi një letër të përmalluar për çfarë kish lënë pas.

“21 Janar 1926

Milano

Jam katandisur në një gjë që dëshiron Virginia-n. Shkrova një letër të bukur për ty gjatë natës së pagjumë e me makthe dhe tashmë s’është më: thjesht më ka marrë malli, në një formë krejt të dëshpëruar e njerëzore. Ti, me gjithë pirgun e letrave s’do mundje kurrë të shkruaje një frazë si kjo; ndoshta as nuk do ta ndjeje.

Unë ende besoj se do jesh e ndjeshme sado pak.

Por ti do t’i vishje frazës një vel të hollë saqë ajo do të humbte pak nga realiteti. Megjithatë, në mua është mjaft e zymtë: Më ka marrë malli për ty më shumë se ç’mund të mendoja; dhe isha e pregatitur se do t’më merrte malli një copë herë të mirë. Ndaj kjo letër është vërtetë një klithmë dhimbjeje. Është e pabesueshme sa e rëndësishme je bërë për mua. Kam përshtypje se je mësuar me njerëzit që ta thonë këtë. Dreqi e marrtë, krijesë e llastuar; nuk do të bëj t’më duash më shumë duke t’u dorëzuar kështu — Por e dashur, nuk mundem kurrë të distancohem prej teje: të dua shumë për ta bërë këtë. Sinqerisht shumë. Ti nuk e ke idenë sesa e tërhequr mund të jem me njerzit që nuk i dua. E kam përsosur në cilësinë e arteve të bukura. Por ti m’i ke shembur muret mbrojtëse. Dhe as që më vjen keq për këtë.

Gjithsesi nuk do të të mërzis më.

Jemi nisur sërish dhe treni lëkundet prapë. Duhet t’i shkruaj stacioneve – të cilët fatmirësisht janë të shumtë përgjatë luginës së Lombardisë.

Venecie. Shumë stacione, por nuk bëra ujdi me “Orient Express” për t’mos ndaluar tek ata. Dhe ja tek jemi në Venecie vetëm përdhjetë minuta,— kohë e pashpresë ku unë përpiqem të shkruaj diçka. S’kam kohë as të blej një pullë italiane, ndaj kjo do niset nga Trieste.

Ujvarat këtu në Zvicër kanë ngrirë në një masë të ylbertë perdesh të akullta, që varen prej gurëve; sa të bukura. Dhe Italia krejt e mbështjellë në borë.

Do të nisemi sërish. Duhet të pres deri nesër në mëngjes për në Trieste. Të lutem më fal që kam shkruar një letër kaq të mjerë.

V.”

                                     Foto Virginia dhe Vita në 1933, bërë nga Leonard Woolf

Përktheu: Milli Bloom

The Lettersof Vita Sackville-West to Virginia Woolf

Si t'i themi NDAL mizorisë?!

Ky shkrim merr shkas nga ajo që më panë sytë në Kopshtin Zoologjik të kryeqytetit tonë të dashur, më datën 7 mars 2013.  Të them sa shumë qava, sa shumë u indinjova dhe sa shumë u trondita është e pamundur, e ndoshta as që ju hyn në punë shumë prej jush. Ajo që kërkoj unë është t'ju rrëfej e të shpresoj se të gjithë bashkë mund të reagojmë një herë e mirë ndaj gjithçkaje të shëmtuar e çnjerëzore që na shohin sytë!

E di, që në këtë vend çdo ditë e më shumë po vlen kaq pak jeta e njeriut lind pyetja kush do e vrasë mendjen për jetën e kafshëve...?! Uroj të ketë ende të tillë njerëz!

Në aq vende sa kam parë, Kopshtet Zoologjike janë vendet më shplodhëse, janë burim qetësie, harmonie e lumturie sidomos për familjarët e të vegjëlit e tyre. Kushtet e mirëmbajtjes dhe trajtimit të tyre janë ku e ku shumë më të mira sesa trajtohen njerëzit në Shqipëri. Se pse gjendja e Kopshtit Zoologjik është e tillë prej mëse 20 vjetësh kush më thotë? Taksat tona ku shkojnë? Kush janë njerëzit përgjegjës për të? Si munden prindërit t'i çojnë fëmijët e tyre aty dhe t'u tregojnë çfarë???

Që prej fëmijërisë sime, atij Kopshti atje në atë cep të Tiranës nuk i është vënë më dorë. Mirë sot i mbytur e i zhytur mes pallateve sa që të vjen të ulërasësh se ç'qenie pa tru e shpirt kanë mundur të japin gjithë ato leje ndërtimi e ta shndërrojnë të vetmen hapësirë publike e të gjelbërt në atë katrahurë urbane? Përgjigjen as që dua ta di sepse ç'është bërë aty nuk zhbëhet më! Kurrë! Por, shqetësimi im nuk është ky. Shqetësimi im është mënyra sesi trajtohen ato pak, të gjora kafshë që janë aty. Pas një xhiroje fort fare të shkurtër: luanët ishin tërhequr për të fjetur a ngrënë, dhelpra mbështjellë kruspull duke fjetur, dy shqiponja të trembura deri n'asht, dhoma bosh, bosh, bosh ... një fazan, një gjel deti dhe ... pëllumba, po, po, pëllumba nga ato që tironcit akoma i mbajnë nëpër ballkone dhe në fund fare ... tre mace ... po, po, MACE. Mace shtëpie.

Jo mace të egra, jo! Sigurisht shteti ynë s'mund t'i lejojë vetes kafshë ekzotike (kemi dy lama, dy luanë e dy struca dhe më mirë mos flasim për gjendjen e tyre estetike dhe psikologjike). Nuk ishin Cheetah, Caracal, Asian Golden apo leopard. Jo, jo! Nuk ishin tigra dhe as Bobcat, nuk ishin puma apo jaguarë ishin mace, të thjeshta nga ato që kemi të gjithë nëpër shtëpi. Ne shohim çdo ditë sesi mace pafund keqtrajtohen e me mizori vriten rrugëve të vendit tonë. Shohim përpjekjen humane e shumë të lodhshme të disa kafshëdashësëve që përpiqen t'u gjejnë shtëpi e të bëjnë të mundur adoptimin nga njerëz që mund t'u ofrojnë një jetë më të mirë POR t'i shohësh të mbyllura në atë kafaz, në kushte skandaloze është e papërshkrueshme. U kishin hedhur një varg mëlçish të gjalla a thuajse ishin bisha që mund të të shqyenin të gjalla krijesa të tjera. Ishin tre prej tyre, dy femra dhe një mashkull (ky i fundit më i ri). Njëra prej femrave mund të ishte shtatzënë dhe ishte tejet e keqtrajtuar (ndoshta dhe që prej më parë), mustaqet e saj ishin të djegura dhe bisht nuk kishte thuajse fare qime ... ishin të trembura aq shumë, saqë edhe kur unë mora vendimin dhe arrita të çaja rrethimin e parë me rrjetë teli, asnjëra prej tyre nuk jepte e merrte për të dalë. Pas ishin dhe hekurat e kafazit por isha e bindur që ndonjëra prej tyre mund dhe duhej të dilte. Të gjorat kafshë i kishin humbur aq shumë instinktet saqë nuk e kuptonin atë hapësirë që mund të ishte arratisja e tyre. Pas më shumë se 40 minutash ika, nuk mund të qëndroja më por u ula të rrëfej këtë histori me shpresën e madhe që ato të jenë "arratisur" sonte dhe mbi të gjitha që kushdo që do lexojë këto rreshta të reagojë. Të reagojmë të gjithë që i duam kafshët e buta e ato të egra që të mos treajtohen më në mënyrën sesi trajtohen në Kopshtin Zoologjik të Tiranës. Është më shumë se mizore gjendja e tyre e kushdo që e konsideron veten qenie njerëzore, ta tregojë njerzillikun e tij/saj duket e shpërndarë këtë shënim e le të bëjmë diçka!  

Milli Bloom

Letter to Nora ... Letër Norës

Dublin, December 2, 1909

To Nora

[...]

Get ready. Put some warm-brown-linoleum on the kitchen and hang a pair of red common curtains on the windows at night. Get some kind of a cheap common comfortable armchair for your lazy lover. Do this above all, darling, as I shall not quit that kitchen for a whole week after I arrive, reading, lolling, smoking, and watching you get ready the meals and talking, talking, talking, talking to you. O how supremely happy I shall be! God in heaven, I shall be happy there! I figlioli, il fuoco, una buona mangiata, un caffè nero, un Brasil (charuto), il Piccolo della Sera, e Nora, Nora mia, Norina, Noretta, Noruccia ecc ecc...

Eva and Eileen must sleep together. Get some place for Georgie. I wish Nora and I had two beds for night-work. I am keeping and shall keep my promise, love. Time fly on quickly! I want to go back to my love, my life, my star, my little strange-eyed Ireland!

A hundred thousand kisses, darling!

JIM

Dublin, 2 dhjetor, 1909

Norës

[...]

Bëhu gati. Shtro një linoleum të kaftë e të ngrohtë në kuzhinë dhe var një palë perde të kuqe të zakonshme në dritare.  Sajo ndonjë karrige të lirë por të rehatshme për të dashurin tënd dembel. Mbi të gjitha këtë bëj, e dashur, sepse unë nuk do t’largohem nga ajo kuzhinë për një javë kur të kthehem duke lexuar, bërë shaka, pirë duhan, duke të të parë ty tek pregatit vaktet e duke folur, folur, folur për ty. Oh sa shumë i ngazëllyer do t’jem! O Zot i qiejve sa i lumtur do t’jem! Fëmijët, zjarri, një vakt i mirë, një kafe e zezë, një charuto Brazili*, ‘Il Piccolo della Sera’’* dhe Nora, Nora ime, Norina, Noreta, Norushja etj, etj,.

Eva dhe Eileen do të flenë bashkë. Gjej një vend për Xhorxhin. Do doja Nora të kisha dy shtretër për punët e natës. E dashur, unë po e mbaj premtimin tim. Koha ecën shpejtë!  Dua të kthehem tek e dashura ime, jeta ime, ylli im, Irlanda ime e vogël e sy-çuditur!

Mijëra puthje e dashur!

JIM

Përktheu: Milli Bloom

*Një markë purosh Braziliane

*Gazeta e përditshme Triestine, për të cilën Xhojsi ka punuar për pak kohë

Happy Birthday Mr. Joyce!

2 Shkurti, ditëlindja e Joyce-it rastis të jetë gjithashtu dita e “Candlemas Day” apo Candelora[1]  dhe “GroundHog Day”[2], duke e bërë ditëlindjen e tij pjesërisht një festë fetare e pjesërisht një festë popullore. Joyce-i pohonte se kishte lindur në të njëjtën ditë me autorin dhe mikun irlandez James Stephens. Megjithatë, Stephens-i kishte lindur më 1880 edhe pse ai deklaronte se kishte lindur më 2 Shkurt 1882. Koinçidenca e emrave kishte një rëndësi të madhe për Joyce-in i cili besonte se emrat janë shenja e atyre që i kanë (nomen est omen[3]). Joyce-i zgjodhi Stephen, emrin e martirit kristian për alter egon e tij dhe personazhin Stephen Dedalus, dhe fakti që James Stephens i kishte të dy emrat dhe James dhe Stephen e bëntë veçanërisht një njeri të mirë.

Joyce ka lindur në të njëtin vit si Wyndham Lewis, Frank Budgen dhe Eamon de Valera. Si Joyce-i, de Valera kishte shikim të dobët dhe Joyce-i ishte i ngazëllyer kur mori vesh që ata kishin të njëjtin specialist sysh, Dr. Vogt në Zyrih. Joyce-it i dukej argëtuese sesi Vogt, i cili kurrë s’i kishte marrë para Joyce-it për mjekimet apo konsultat e tij, i merrte shuma të majme de Valera-s.

                                                              

Kur u regjistruan në certifikatën e lindjes emrat e Joyce-it, emri i pagëzimit u keqkuptua dhe kështu ai u regjistrua si James Augusta Joyce (në vend të James Augustine Joyce). Joyce-i më vonë bën një “gafë” të tillë me emrin e Bloom-it tek “Uliksi”: emri i Bloom-it në certifikatën e lindjes shkruhet si Leopold Paula Bloom në vend të Leopold Paul Bloom. Kur Joyce-i takoi Paul Léon-in më 1920, ai e konsideroi si një ogur të mirë që ai mbante emrat e Bloom-it për së prapthi. Léon ishte Paul Leopoldovitch Léon. 

Gjatë jetës së tij, Joyce-i e ka konsideruar ditëlindjen e tij një ditë të mbarë dhe ai shpesh përpiqej ta bënte atë ditë sa më të veçantë. Më 1904, për shembull, ai e kaloi gjithë ditën i sëmurë në shtrat por nisi të punonte për esenë “Portreti i Artistit” në tentativat e tij të para për një roman. Më pas, romanet e tij “Portreti i Artistit në Rini” dhe “Uliksi” u botuan të dyja më 2 Shkurt. “Portreti i Artistit në Rini” filloi të botohej periodikisht tek revista “Egoist” që prej 2 Shkurtit 1914. Më 15 Qeshor 1914, Grant Richards përfundimisht botoi përmbledhjen me tregime të shkurtra “Dublinasit”, dhe një ditë më pas, më 16 Qeshor 1914, Joyce-i i shkroi vëllait të tij Stanislaus-it se ai kishte filluar tashmë të shkruante kapitullin e parë të “Uliksit”.

Ndërkohë që ende punonte për “Uliksin”, qëllimi i Joyce-it ishte që libri të dilte në vjeshtën e 1921. 1 + 9 + 2 + 1 = 13 të cilin Joyce-i e konsideronte numër me fat por nuk ishte i sigurt dhe sidoqoftë redaktimet e tij të stërzgjatura e shtynë botimin e tij. Veç kësaj, ditëlindja e tij e 40-të dukej një datë me e mbarë: 2 Shkurt 1922 (2.2.22)!

Një tjetër emër domethënës për Joyce-in ishte ai i Harriet Weaver, botuese e revistës “Egoist” dhe një nga përkrahëset e Joyce-it. Fakti që Penelopa në “Odisenë” e Homerit ishte gjithashtu një endëse (pëlhurash) ishte për Joyce-in një shenjë e mbarë. Në një letër të datës 1 Nëntor 1921, Joyce-i i shkruante Weaver-it se kishte një koinçidencë ditëlindjesh në librat e tij. Ai përmend se botimi në seri i “Portretit” në revistën e saj kishte nisur në ditëlindjen e tij të 32-të dhe përfundoi 25 seritë e tij me numrin e datës 1 Shtator, ditëlindjen e Harriet Weaver-it. Ai më pas pohonte se kishte nisur të shkruante “Uliksin” me 1 Mars 1914, në ditëlindjen e Frank Budgen-it, dhe e përfundoi atë më 30 Tetor 1921, ditëlindjen e Ezra Pound-it. Disi ironikisht, ai hamendësonte në ditëlindjen e cilit do të mund të botohej. Megjithatë, Joyce-i kishte deklaruar tashmë përfundimin e librit më 29 dhe jo 30 Tetor në një letër për Robert McAlmon dhe një tjetër Valery Larbaud-së, mesa duket ai po mundohej t’i bënte faktet të dukeshin patjetër si koinçidenca.

Kur më në fund bocat e korrigjuara të “Uliksit” të Joyce-it shkuan për botim, Maurice Danartiere, më 31 Janar, dhe Darantiere arritën të merrnin dy kopje, numrat 901 dhe 902, të botuara më 1 Shkurt. Ato u dërguan me tren nga Dijon për në Paris ku ato arritën në orët e para të mëngjesin e datës 2. Sylvia Beach që priste trenin mori dy kopjet dhe me një taksi shkoi në apartamentin e Joyce-it për t’i çuar dhuratën e ditëlindjes. Ajo i dha një kopje atij dhe kopjen tjetër e vendosi në raftin e librarisë së saj duke e përdorur si reklamën e botimit të tij.

Joyce-i festoi atë mbrëmje me miqtë e tij në një restorant italian, duke u kënaqur me një unazë të re që i kish premtuar vetes kohë më parë si çmim kur të mbaronte “Uliksin”. Ai nuk hëngri asgjë dhe e mbajti pakon ku gjendej libri i mbështjellur poshtë karriges deri kur erdhi ëmbëlsira dhe më në fund ai e hapi dhe e la librin mbi tryezë. Miqtë ngritën dolli për të dhe për të porsalindurin “Uliks”.

Vite më vonë, Joyce-i shpresonte që “Zgjimi i Fineganëve” të botohej për ditëlindjen e tij. Në fillim, shpresonte që ai të dilte më 1938, në ditëlindjen e tij të 56-të. Kur kjo nuk ndodhi, ai shpresoi se do të dilte më 4 Korrik 1938 në përvjetorin e ditëlindjes së babait të tij. Më 30 Janar 1939, Faber & Faber dërgon një kopje të librit (zakonisht disa faqe provë) në ditëlindjen e 57-të të Joyce-it. Në atë 2 Shkurt, nusja (bashkëshortja e djalit Giorgio-s) e Joyce-it përgatiti një kek mbi të cilin ishin të 7 riprodhimet e librave të tij në krem ëmbëlsirash. Tryeza ishte shtruar në mënyrë të tillë që të shfaqte Parisin dhe Dublinin, dhe Nora kishte vënë një unazë ngjyrë bludeti të cilën ia kishte dhuruar Joyce-i si simbol të lumit Liffey. Megjithë këtë drekë të herët të “Zgjimit të Fineganëve”, botimi i tij s’do të ishte derimë 4 Maj 1939.

Meqë ditëlindja e vetë Joyce-it kishte një domethënie të veçantë, po ashtu edhe përvjetoret e atyre që ishin të afërt me të. Nëna e Joyce-it, May, vdiq më 13 Gusht 1903 dhe Joyce-i kishte një qëndrim të çuditshëm me numrin trembëdhjetë, mendonte ndonjëherë se ishte me fat edhe pse nuk ishte i sigurt. Nëna e tij May kishte lindur më 15 Maj dhe prindërit e tij ishin martuar në Maj të 1880, kështu që ky muaj ishte veçanërisht me fat për Joyce-in. Krejt rastësisht, tregimi i parë i Joyce-it, “Motrat” u botua tek “Irish Homestead” më 13 Gusht 1904, ekzaktësisht në përvjetorin e parë të vdekjes së nënës së tij.

Babai i Joyce-it, John Joyce, kishte lindur më 4 Korrik 1849 dhe vëllai i tij më i vogël George u varros më 4 Korrik 1887. Kur djali i Joyce-it lindi në Korrik 1905, ai e quajti Giorgio në kujtim të vëllait i cili vdiq më 1902. Kur Joyce-i u martua më 1931, ai zgjodhi 4 Korrikun si datë, ndoshta sepse John Joyce kishte mbetur i ofenduar na ikja e fshehtë e tij dhe Norës.

Në shtratin e tij të vdekjes, John Joyce i tha së bijës May, t’i thoshte Jim-it se ai kishte lindur në 6 të mëngjesit. Në fillim, May mendoi se babai po delironte, por mesa duket, Joyce-i i kishte shkruar të atit ca kohë më parë duke i kërkuar kohën e saktë të lindjes sepse një astrolog po i pregatiste horoskopin. John Joyce vdiq më 29 Dhjetor 1931, vetëm një muaj para ditëlindjes së 50-të të Joyce-it. Ditëlindja e 50-të e Joyce-it ishte në njëfarë mënyre e heshtur për shkak të depresionit të Joyce-it, një atmosferë që u përkeqësua kur vajza e Joyce-it, Lucia, nisi të shfaqte simptoma skizofrenie dhe goditi me karrige Norën. Më pak se një natë me vonë, nipi i Joyce-it erdhi në jetë, lindi Stephen James Joyce, dhe koinçidenca e lindjes së nipit dhe vdekja e të atit e çoi Joyce-in të shkruante poezinë ‘Ecce Puer.’

Vajza e Joyce-it, Lucia kishte lindur më 26 Korrik 1909 dhe Joyce-i i vuri emrin Lucia sipas shenjtores mbrojtëse së shikimit. Ai ndoshta mund të ketë shpresuar se duke i vënë së bijës emrin Shënjtores Lucy, kjo mund ta ndihmonte me problemet që ai kishte me shikimin. Lucia-s iu vu emri i mesëm Anna meqenëse ishte dita e Shën Anës dhe nëna e Norës quhej Ana gjithashtu. Përkeqësimi i qëndrueshmërisë mendore të Lucia-s i shkaktoi Joyce-it shumë dhembje. Ai e inkurajoi të merrej me karrierën e saj si kaligrafiste dhe ishte i vendosur që libri i saj “Chaucer ABC”  të botohej në ditëlindjen e sj më 26 Korrik 1936. Me këtë qëllim Joyce-i bleu një arkë kursimi për të kursyer para dhe çelësin ia dha mikut të tij Paul Léon. Ai i shkroi Harriet Weaver-it se shpresonte që nëpërmjet botimit të librit, Lucia do të shihte se e gjithë e kaluara e saj nuk kishte qenë një dështim dhe Harriet Weaver u ofrua të ndante shpenzimet e botimit. Lucia vdiq në Angli më 12 Dhjetor 1982, në prag të ditës së Shën Lucy-it. Joyce-i vdiq në Zyrih nga një ulcer e përparuar dhe peritonit i përgjithshëm më 13 Janar 1941, ndoshta duke konfirmuar se 13 ishte numër fatkeq për të. Nora vdiq dhjetë vjet më vonë më 1951 dhe gjithashtu u varrosën sëbashku në Varrezat Fluntern, megjithëse në fillim ajo nuk u varros në të njëjtin varr. Ata u varrosën të dy në një vend në Bloomsday, 16 Qeshor 1966. Djali i tyre Giorgio është gjithashtu i varrosur me ta. Në një koincidencë finale, Stanislausi vëllai i Joyce-it vdiq në Trieste në Bloomsday, 16 Qeshor, 1955.

Përktheu: Milli Bloom

[1] Festë kishtare ku bekohen qirinjtë origjina e së cilës është me shfaqjen e Krishtit fëmijë në Tempull thirrur prej Simoni për të ndriçuar njerëzit. (shën.përkth.)

[2] Festa e Marmotës festuar kryesisht në SH.B.A dhe Kanada. Nëse marmota (urithi) sheh hijen e saj kjo do të përcaktojë sa do të zgjasë dimri.

[3] Shprehje latine kuptimi i fjalëpërfjalshëm i së cilës do të ishte që emri i përshtatet atij që e ka.

The Irish Times - Saturday, January 22, 2011

Joyce-i shet shumë në tregun ndërkombëtar

Pyetje dhe përgjigje: DAVID dhe AISLING CUNNINGHAM shitës librash antikë “Cathach Books” në Dublin bisedojnë me EOIN BUTLER.

Sa kohë keni në këtë biznes? Që në Prill të 1988. Im at ishte një mësues i apasionuar pas librave të rrallë. Ai shkonte në shtëpinë e ankandeve dhe i telefononte nga shtëpia njerëzve që i shisnin këto libra. Pas daljes në pension të parakohshëm, ai vendosi ta kthente këtë hobi në biznes. Në këtë moment unë dhe motra ime Aisling u bëmë pjesë e gjithë kësaj.

Ç’lloj blerësish vijnë të trokasin në derë? Shumë duan të bëjnë një dhuratë kështu që kërkojnë botime e para. Të tjerë mund të jenë studiues të cilët janë në kërkim të një libri specifik mbi disa aspekte të Legjislacionin vendas le të themi. Ne shesim edhe në internet por kur njerëzit blejnë gjëra të çmueshme ata ende preferojnë të vijnë personalisht në dyqan.

Cili është libri më i vjetër që keni? Ne tregtojmë kryesisht për Irlandën por libri më i vjetër është një kopje e “Kronikat e Nurembergut”, që është historia e parë me ilustrime e botës. Ai është botuar më 1493 dhe vlen rreth €25,000: një kopje me ilustrime e bërë me dorë do të vlente edhe më shumë.

Cili është libri më me vlerë që keni? Një botim të parë të “Uliksit”. I botuar në Paris më 1922. Atëherë u shtypën 1.000 kopje, nga këto, 100 të parat ishin më autografin e Joyce-it. I joni është numri 46. Ka vlerën e rreth €100,000. Rekordi botëror për një vepër të letërsisë moderniste ka qenë €500,000 për një tjetër botim të parë të “Uliksit”. Ishte një numër më i hershëm, teta apo nënta dhe Joyce-i ia ka dedikuar një prej miqve të tij.

Këtu keni një letër të Mbretit William Orange. Shkrimi është i vështirë për t’u deshifruar dhe, ai i drejtohet për ndihmë vejushës së një ushtari? Po, i drejtohet njëfarë znj. Franshaw, bashkëshorti i së cilës kishte vdekur një vit më parë në betejën e Boyn-t, rreth një pensioni për të cilin ajo ka aplikuar. Shkrimi ka shumë mundësi të jetë i sekretarit të tij por është firmosur si: William R.

Cilat janë kualifikimet e duhura për të vlerësuar dhe shitur libra të rrallë? Ne jemi antarë të Shoqatës së Shitësve të Librave të Rrallë, kështu janë disa kode dhe standarde etike që duhet të ndiqen. Mund të bëhesh antar vetëm pasi ke një numër të caktuar vitesh eksperiencë.

Ka shumë “mashtrime” mes shitësve rivalë? Jo. Kam frikë se nuk ka aq shumë prej nesh sa të bëhen “mashtrime”, por konkurencë ka. Nëse je në një shtëpi ankandesh ti përpiqesh të konstatosh se kush ka qenë atje para teje dhe se sa mund të kenë ofruar.

Ju ka rënë ndonjë thesar në duar në krejt rastësisht? Pesëmbëdhjetë vite më parë ishte një kopje e “Libri i Kellëve” i 1923-t. Një blerës amerikan e mori nga rafti dhe pyeti sa kushtonte.  Aisling pa shënimin brenda faqes dhe i tha se kushtonte £35 por, kur teksa po shihte çmimin ajo vuri re një shënim të cilin s’e kishim vënë re më parë.  Ishte shkrimi dhe shënimi i James Joyce-it!

Uau, do keni dashur t’ia rrëmbeni nga duart librin? Aisling: Jo tamam por unë po lutesha që ai mos ta blinte. David: Faktikisht klienti tha “£35? Është shumë. Më duhet ta mendoj.” Ai u largua nga dyqani dhe ne menjëherë e rrëmbyem atë nga rafti.

Nënshkrimi ishte për John Healy, i cili qe xhaxhai i Nora Barnacle-t nga Galway. Ishte me datë dhe e firmosur nga James Joyce. Më pas ne e shitëm atë për £3,500.

Aisling: Dhe unë nuk mora as bonus!

Keni shitur ndonjëherë diçka pa vlerë? David: Nuk besoj. Mëson ca në tregti dhe nëse nuk të bind firma (shënjimi i autorit) thjesht nuk e blen.

Ka shumë autorë shkrimin e të cilëve do ta njihnit menjëherë? Vetëm kryesorët që shesim, nga Brendan Kennelly e më pas. Nuk mund ta marrësh një Joyce të firmosur për më pak se  katër shifra. Kështu që duhet të tregohemi të kujdesshëm.

Nëse do të duhet t’i klasifikosh shkrimtarët e mëdhenj irlandezë në bazë të fitimeve, kush do ishin në pesëshen më të mirë? Epo, Joyce është padyshim i pari. Ai shet shumë në tregun ndërkombëtar dhe e ka mbajtur vlerën e tij shumë mirë. I dyti, Wilde. Kemi disa botime të para të firmosura pre tij. I treti, Yeats. I katërti Beckett. Ai gjithashtu e ruan vlerën në tregun ndërkombëtar por më pak nëse nuk është një “Duke pritur Godonë” i firmosur. Në fund, sigurisht, Seamus Heaney. Është e jashtëzakonshme sa e koleksionojnë Heaney-n. Madje edhe një kopje e firmosur e koleksionit më të fundit, “Human Chain”, vlen rreth €150. Vepra më me vlerë që kemi prej tij është një botim i firmosur i “Bog Poems”, e botuar nga Queens University. Është një ekzemplar i fantastik në printim dhe lidhje, me ilustrime të mrekullueshme të Barrie Cooke. Është një prej 150 ekzemplarëve, kështu që vlen rreth €5,500.

Përktheu: Milli Bloom 

"Dublinasit" e James Joyce-it

Si sot, më 1904 doli nga botimi “Dublinasit”, një ngjarje së cilës iu deshën “nëntë vite jetë”. " Tri vite më pas Joyce-i ende shfrynte nga inati për “zënkat, udhëtimet me tren dhe shpenzimet postare”, korrespondencën me "shtatë kërkues klientësh, njëqind e njëzet gazeta dhe me disa shkrimtarë," refuzimin nga dyzetë botues, si dhe poshtërimin e dy prej tyre të cilët e pranuan librin: "Dorëshkrimi i botimit të parë e të dështuar në Anlgi u shkatërrua plotësisht (1906). Botimi i dytë (Dublin, 1910) u dogj i gjithë në prezencë të tij."

Këto ishin telashet e ngjashme që Joyce-i do të kishte me “Portretin e Artistit në Rini” dhe një ende më të madh se kaq me “Uliksin”, por ai ishte një autor i ri i cili dëshironte të ishte i pari që “prezantonte Dublinin me botën” dhe t’i jepte irlandezëve “ një shikim të mirë të vetvetes parë prej syzeve të tij të lustruara mirë”. "Nuk është faji im," u shpreh për botuesin e tij të parë të dështuar, "ai kutërbim sqetullash, barërat e vjetra dhe rropulli qarkullojnë rreth tregimeve të mia." Botuesi vazhdonte të llomotiste, me frikën se shumë do ta shihnin librin pak më shumë si jofetar, anti-irlandez, shkurt, halë në sy. Joyce-i ra dakord t’i bëheshin disa ndryshime por meqë kërkesat për ndryshime u rritën, ai refuzoi ta bënte “Dublinasit” si "një vezë pa kripë," apo veten e tij "një Jezu Krisht letrar."

Në udhëtimet e tij të shumta nëpër Evropë, Joyce-i përpiqej të arrinte në një marrëveshje; rrugës për në Irlandë më 1912, hera e fundit që e vizitoi, ai krijoi një poemë satirike për një botues irlandez i cili, për dashuri ndaj atdheut, dogji një libër anti-irlandez dhe ruajti hirin e tij për zi:

. . . This very next lent I will unbare
My penitent buttocks to the air
And sobbing beside my printing press
My awful sin I will confess.
My Irish foreman from Bannockburn
Shall dip his right hand in the urn
And sign crisscross with reverent thumb
Memento homo upon my bum. 

Joyce-i e botoi këtë poemë në Itali dhe e shpërndau në Dublin me anë të të vëllait, Charles-i, edhe pse "bushi, u nxi” vetëm nga idea. 

Me vete, Joyce-i mendonte se tregimet e tij ndoshta ishin shumë të "djallëzuara" dhe jo tërësisht e vërteta për vendlindjen apo ndjenjat e tij për të. Tregimi i fundit i përmbledhjes, "The Dead" u shkrua i fundit dhe kritikët panë një Joyce më ambivalent dhe bujar në të. Nga fundi, Gabrielin e ri e loton qetësisht teksa ndjen se "Vetë identiteti i tij po venitej në një botë gri të pakuptueshëm. . .":

“Po, gazetat kishin të drejtë: bora kish mbuluar gjithë Irlandën. Po binte në çdo anë të rrafshinës, mbi kodrat pa pemë, duke rënë butë mbi moçalin e Allen-it, më tej drejt perëndimit, butësisht duke rënë mbi dallgët e zëza e kryengritëse të Shannon-it. Po binte, gjithashtu, në secilën pëllëmbë të kopshtit të vetmuar të kishës dhe mbi kodrën ku prehet Michael Furey. Ajo shtrihet hollë mbi kryqet dhe gurët e varreve, mbi kangjellat e portës së vogël, mbi ferrat shterpë. Shpirti i tij zaliset ngadalë teksa dëgjon borën të bjerë lehtë përmes universi e ashtu lehtë duke rënë, mbi gjithë të gjallë e të vdekurit.” 

Shumë është shkruar mbi këto rreshta dhe ky tregim është kthyer klasik në zhanrin e tij. Richard Ellmann thotë se "Në lirizmin e tij, melancholy acceptance of melankolisht pranon gjithçka që jeta dhe vdekja ofron, 'The Dead' është një majë në veprën e Joyce-it":

“Në Trieste dhe Romë ai mësoi cfarë kishte çmësuar në Dublin, se sit ë ishte Dublinas. Siç I shkruan te të vëllait nga Roma me habi, ai ndjehej i turpëruar kur dikush e sulmonte “vendin e tij të varfër”. "The Dead" – “Të vdekurit” është kënga e tij e parë e mërgimit.” 

Përktheu: Milli Bloom